分類・微生物 Ангилал, бичил биетэн 32
анги
綱
class
Төсөөтэй багуудыг нэтгэсэн ангилал зүй нэгж
ангилал зүй
分類学
taxonomy
Олон янзын амьд биемахбодыг үүсэл гарал удам төрлөөр нь ангилдаг биологийн ухааны салбар.
ангилал зүйн ухаан
分類学
systematics
Бичил биетэн, мөөг, ургамал, амьтны гарал үүсэл, түүхэн хөгжил, удам төрлийн онцлогоор нь цэгцлэн бүлэглэж, ангилах чиглэлтэй судалгааг гүйцэтгэдэг биологийн шинжлэх ухааны салбар.
археобактери
古細菌
archaebacterium
Жинхэнэ бактериас физиологи биохимийн шинжээрээ эрс ялгаатай микроорганизм юм.
ашигтай бактери
有用細菌
beneficial bacteria
Хүнсний бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, ногоо даршлах, дарс исгэх, арьс шир идээлэх, хөрсийг эрдэсжүүлэх зэрэг хүний амьдрал, үйл ажиллагаанд тустай бактериуд эрхтэнд дамжуулах үүрэгтэй.Энэ нь хамгаалах, ялгаруулах,мэдрэх, дулаан зохицуулах үүрэгтэй.
баг
目
order
Ойролцоо овогуудыг нэгтгэсэн ангилал зүйт нэгж
бактери буюу нян
細菌
bacterium
Жижиг хэмжээтэй хүний нүдэнд үл харагдах 1 эст амьд бие.
бактериологи
細菌学
bacteriology
Нянг бүх талаас нь судалдаг биологийн салбар шинжлэх ухаан.
бактериофаг
バクテリオファージ
bacteriophage
Нянгийн эсэд амьдардаг вирус.
вирус
ウイルス
virus
Эст бүтэцгүй боловч хүн, амьтан, ургамал дотор амьдарч үржих чадвартай эсийн дотоод паразит, олон төрлийн өвчин үүсгэнэ.
вирусологи
ウイルス学
virology
Вирусыг бүх талаас нь судалдаг биологийн салбар шинжлэх ухаан.
газарзүйн шалгуур
地理的基準
geographical criterion
Байгаль дээр зүйл бүхэн амьдрах тодорхой дэлхэц, нутагтай байхыг хэлнэ.
генетикийн шалгуур
遺伝学的基準
genetic criterion
Зүйл тус бүр өөрийн гэсэн хэмжээ, хэлбэр, тоо бүхий хромосомын бүрдэлтэй байх шинж чанар
геносистематик
遺伝分類学
genosystematics
Генийн онцлогоор нь амьд биеийн ангилал хийдэг салбар
зүйл
種
species
Морфологи /гадаад, дотоод хэлбэр бүтэц, физиологи /дотоод үйл ажиллагаа/ биохимийн байдлаараа удамшлын төсөөтэй, чөлөөтэй солбицон үржиж, цааш үржих чадвартай үр төл өгдөг амьдралын тодорхой орчин нөхцөлд зохилдож, тодорхой нутаг дэвсгэр эзлэн тархсан хэсэг бүлэг бодгаль биеийг хэлнэ /Ч.Дарвины тодорхойлолт б. Үржих чадвартай, үр төл өгдөг бүтцээрээ ижил төсөөтэй хэсэг бүлэг бодгаль биеийг зүйл гэнэ. /Линнейн анх гаргасан тодорхойлолт/
зүйлийн шалгуур шинж
種の判定基準
species criterion
Зүйлүүдийн нэг нь нөгөөгөөс ялгагдах шинж тэмдэг
карл линней
カール・フォン・リンネ
Carl Linnaeus
/1707-1778 он/ Шведийн эрдэмтэн, алдарт 518. биологич
микологи
菌類学
mycology
Мөөг судлал
микробиологи
微生物学
microbiology
Бичил биетэн судлал
морфологийн шалгуур
形態学的基準
morphological criterion
Нэг зүйл хамаарах болгалиудын гадаад, дотоод бүтцийн төсөөтэй байдал
нэг эстэн
単細胞生物
unicellular organism
Амьдралын үйл ажиллагааг дангаар нэг эс явуулдаг амьд бие махбод.
овог
科
family
Ойролцоо төрлүүдийн нэгтгэсэн ангилал зүйн нэгж.
олон эстэн
多細胞生物
multicellular organism
Амьдралын үйл ажиллагааг олон төрлийн эс, эд, эрхтэний тусламжтайгаар явуулдаг бие нь олон эстэй бие махбод.
прокариот
原核生物
prokaryote
Жинхэнэ бөөм байхгүй, энгийн бүтэцтэй эс
протоктиста
原生生物
Protista
Нэг эст эукариот. Амьтан, ургамал, мөөгийн аймагт ордоггүй бусад амьд бие махбодыг багтаадаг.
таних түлхүүр
検索表
identification key
Олон янзын амьд бие махбодыг өөр хооронд нь ялгах эсрэг,тэсрэг шинж тэмдэг дээр тулгуурлан бичсэн ном юмуу гарын авлага.
ухаант хүн
ホモ・サピエンス
Homo sapiens
Homo Sapiens /хүний зүйлийн хос латин нэр Уялдаат хувьсал:
филетик зүйлийн үүсэл
系統的種分化
phyletic speciation
Нэг зүйлийн хувиралт өөрчлөлтөөр үүсэх зүйл
филогенез- түүхэн хөгжил
系統発生
phylogenesis
Биологийн зүйлийн үүсэж хөгжиж ирсэн түүх
физиологийн шалгуур
生理学的基準
physiological criterion
Зүйлийн амьдралын дотоод үйл ажиллагааны төсөө ялангуяа үржлийн төсөөтэй шинж
хор хөнөөлтэй бактериуд
有害細菌
harmful bacteria
Хүний хоол, хүнсийг бохирдуулан муутгах юмуу амьд биеийг хордуулан, төрөл бүрийн халдварт өвчин үүсгэдэг бактериуд.
экологийн шалгуур
生態学的基準
ecological criterion
Зүйл оршин амьдрах гадаад орчны олон хүчин зүйлийн нийлбэр
進化 Хувьсал 50
адаптаци
適応
adaptation
Дасан зохилдлогоо. Амьд биес орчиндоо дасан зохицох үзэгдэл
акомдаци
順応
accommodation
Амьд биеийн өөрөө өөрийгөө өөрчлөн орчиндоо зохицох үзэгдэл
аллопатрик
異所的な
allopatric
Өөр өөр газар нутагт оршин амьдрах нэг зүйлийн бодгалийн олон бүлгүүдийг хэлнэ. /газарзүйн аргаар зүйл үүсгэх/
амьгүй байгалийн зохимжгүй нөхцөлтэй хийх тэмцэл
不利な非生物的環境との闘争
struggle against adverse abiotic conditions
Популяци дахь бодгаль биесүүд экологийн абиотик хүчин зүйлийн эсрэг хийх тэмцэл.
амьд биесийн зохилдолгоо
生物の適応
adaptation of organisms
Амьд биетийн биеийн бүтэц, хэлбэр, өнгө зүс нь гадаад орчны нөлөөг даган өөрчлөгдөн эсвэл сөргөн сүрдүүлэх хэлбэрт орсон байдаг.
амьдралын төлөөний тэмцэл
生存競争
struggle for existence
Амьд биесийн хоорондын болоод амьгүй байгалийн зохимжгүй нөхцөлтэй харилцах нарийн төвөгтэй олон талт харьцаа бөгөөд илүү зохицсон биесийн мэнд үлдэх үзэгдэл
анаболи
アナボリー
anaboly
Эволюцийн чиглэлийг өөрчлөгч чанартай шинжүүд бодгаль биеийн үр хөврөлийн хөгжлийн хожуу шатанд үүсч хөгжих хэлбэр
антропогенез
人類発生
anthropogenesis
Хүний үүсэл, түүхэн хөгжлийн хөдөлгөгч хүч бөгөөд биологи, нийгмийн гэж үндсэн хэлбэр болгон ангилна.
антропологи
人類学
anthropology
Хүн судлал.
антропоморфоз
人類形態形成
anthropomorphosis
Хүний бичин өвгүүдийн морфологи, физиологийн өөрчлөлт.
антропос
人間
anthropos
Хүн гэсэн утгатай грек үг.
аргачилсан шалгарал
人為選択
artificial selection
Шинэ үүлдэр сорт гарган авах тодорхой зорилготой хийсэн шалгарал.
ароморфоз
進化的形態発達
aromorphosis
Амьдралын дотоод үйл ажиллагааны эрчмийг дээшлүүлэх бүтэц, зохион байгуулалтын нийтлэг дэвшил гаргах эволюци хувьсгал.
архаллаксис
アルハラクシス
archallaxis
Түүхэн хувьсах хөгжлийн чиглэлийг өөрчлөгч чанартай шинжүүд бодгаль биеийн үр хөврөлийн хөгжлийн анхан шатанд үүсч хөгжих хэлбэр. Жишээ нь, сүүн тэжээлтний үсэн бүрхүүл үр хөврөлийн анхан шатнаас эхлэн хөгждөг байна.
атавизм
先祖返り
atavism
Өвгийн шинж тэмдэг илрэн гарах үзэгдэл.
байгалийн шалгарал
自然選択
natural selection
Тухайн орчинд илүү зохицсон удамших хувьсалтай бодгалтиуд мэнд үлдэж удмаа залгамжлуулах үйл явц, байгаль дээр хүний гар, биеийн оролцоогүй явагддаг шалгарал.
биогенезийн үе
生物発生時代
biogenesis era
Дэлхий дээр шим ертөнцийн анхны хэлбэр буюу анхны амьд биесээс эхлэн одоо хүртэл хөгжиж буй амьдралын олон хэлбэрийг агуулсан үе.
биогенетикийн хууль
生物発生原則
biogenetic law
Немцийн эрдэмтэн Геккель, Мюллер нэр гаргасан хууль. /бодгаль бүхэн биеийн хөгжлийн явцаар зүйлийн түүхэн хөгжлийг давтдаг буюу онтогенез нь филогенезийн хураангуй давтах/ гэсэн хууль
биологийн бууралт
生物学的退行
biological regression
Ухрал. Регресс үгийг харна уу.
биологийн тээг /тусгаарлалт/
生殖隔離
reproductive isolation
Бэлгийн тогтолцооны бүтэц, төллөх хугацааны зөрүү, үүр байр, нүх засах онцлог, орооны үеийн араншин авир зэргийг хэлнэ.
брадителик
緩速進化の
bradytelic
Харьцангуй удаан хугацаанд явагдах эволюцийн нэг хэлбэр.
бэлгийн шалгарал
性選択
sexual selection
Үржилтэй холбоо бүхий бодгалиудын хооронд явагдах олон талт үйл явц. Жишээлбэл: эр хүйсийн бодгалиудын хоорондох үржилд оролцох боломжийн төлөөх өрсөлдөөн г.м.
гиперморфоз
過形成
hypermorphosis
Эрхтний хэвийн харьцаа алдагдах
ч.дарвин
チャールズ・ダーウィン
Charles Darwin
/1809-1882/ Амьд байгалийн эволюцийн тухай шинжлэх ухааны үнэн зөв онолыг үндэслэсэн Английн эрдэмтэн нэрт биологич
дарвинизм
ダーウィニズム
Darwinism
Дарвины онол
девиаци
発生偏向
deviation
Бие махбодын хөгжлийн дунд шатанд шинэ шинж тэмдэг үүсэх
дегенераци
退行進化
degeneration
бие, бүтэц хялбаршин энгийнших эволюци хувьсал /морфофизиологийн ухрал/
дивергенци
分岐
divergence
шинж тэмдэг салан холдох үзэгдэл
зориудын шалгарал
人為選択
artificial selection
Хүний гар, бие, оюуны оролцоотой явагдах шинэ үүлдэр, сорт үүсэх гол хөдөлгөгч хүч
зохилдлогоо
適応
adaptation
Амьд бие махбодын орчиндоо зохицох чадвар
идиоадаптаци
特殊適応
idioadaptation
Орчны тодорхой нөхцөлд зохилдох өнгөцхөн эволюци хувьсгал буюу бие бүтцийн хөгжлийн дээд хэлбэрт дэвшилгүй үлдэх үзэгдэл
изоляци тусгаарлалт
隔離
isolation
Нэг юм уу өөр зүйлийн популяцууд хоорондоо эвцэлдэх болон улмаар хэвийн үржилд орох чадвартай үр төл өгөхөд саад болж байгаа хаалтыг хэлнэ.
конвергенци
収斂
convergence
Шинж тэмдэг ойртон нийлэх үзэгдэл
кроманьон
クロマニョン人
Cro-Magnon
Орчин үеийн анхны хүн
ж.б.ламарк
ジャン＝バティスト・ラマルク
Jean-Baptiste Lamarck
/1744-1829 он/ Органик ертөнцийн эволюцийн тухай, анхны эмх цэгцтэй, бүхэл бүтэн онолыг бий болгож, биологи гэдэг нэр томъёог анх хэрэглэсэн Францын нэрт эрдэмтэн
макроэволюци
大進化
macroevolution
Зүйлүүдээс шинэ төрөл, төрлөөс шинэ овог үүсэж бий болох түүхэн хувьсах хөгжил
микроэволюци
小進化
microevolution
Зүйлийн доторх шинэ бүлэглэл, дэд зүйл, популяци үүсгэх түүхэн хувьсах хөгжил
неандерталь хүн
ネアンデルタール人
Neanderthal
Эртний хүн
онтогенез
個体発生
ontogenesis
Нэгэн биеийн хөгжил /зиготоос эхлээд үхэх хүртэл
парапатрик
側所的な
parapatric
Харьцангуй удаан хөдөлгөөнтэй суумал, агуй нүхэнд амьдрах амьтан, зарим ургамлын зүйл үүсэх арга зам
рудимент
痕跡器官
rudiment
Өмнө нь гүйцэтгэж байсан үүргээ орхиод устан арилж буй үлдэгдэл эрхтэн
салгагч шалгарал
分断選択
disruptive selection
Амьдрах орчны нөхцөл янз бүрийн чиглэлээр өөрчлөгдсөнөөс нэгдмэл байсан популяцийн чанар, шинж тэмдгийг салган задлах чиглэлээр үйлчилдэг шалгарлын хэлбэр юм.
санамсаргүй шалгарал
無意識選択
unconscious selection
Шинэ үүлдэр, сорт гарган авах тодорхой зорилгогүй хүмүүс өөрсдөө урсгал маягаар хийсэн шалгарал
симпатрик
同所的な
sympatric
Ерөнхий нэгэн газар нутагт тархан амьдрах нэг зүйлийн доторх бүлгүүдийг хэлнэ /экологийн аргаар зүйл үүсэх хэлбэр
теломорфоз
特殊化退行
telomorphosis
Амьдрах орчиндоо хэт нарийн явцуу зохицсноос бууралтанд орох
тогтворжуулагч шалгарал
安定化選択
stabilizing selection
Гадаад орчны байнгын, тогтвортой үйлчилгээний нөлөөгөөр явагдана. Түүний үр дүнд урьд өмнөх фенотип хэвээр хадгалагдах тул хувьсал гарахгүй.
филоэмбриогенез
系統胚発生
phyloembryogenesis
Түүхэн хувьсах хөгжлийн чиглэлийг өөрчлөгч шинж чанартай, нас бие гүйцсэн бодгаль биед тогтвортой хадгалагддаг шинж тэмдгүүд үр удамд удамшиж, хөврөлийн хөгжлийн тодорхой үе шатанд хөгжихийг хэлнэ.
хаалт /тусгаарлалт/
隔離機構
isolating mechanism
Зүйл доторх популяциуд хоорондоо холилдож, эвцэлдэхийг саатуулж, тусгаарладаг янз бүрийн хүчин зүйл
хоршоо хувьсал
共進化
coevolution
???
шалгарал
選択
selection
Тухайн орчинд илүү зохицох, удамших хувьсалтай бодгалиуд мэнд үлдэж, удам угсаагаа залгамжлуулах үйл явцыг хэлнэ.
遺伝 Удамшил 30
альбинос
アルビノ
albino
Цагаан өнгө, нуугдмал шинж
альтернатив шинж
対立形質
contrasting character
Амьд биеийн харьцангуй эрс өөр шинж тэмдгүүд
аморфи мутаци
無形質突然変異
amorphic mutation
Аль нэг шинж тэмдэг огт үгүй болох хувьсгал
антиморфи мутаци
逆形質突然変異
antimorphic mutation
Жирийн шинж тэмдгийн эсрэг байдалтай хувьсгал
аутобридинг
異系交配
outbreeding
Популяцийн нуугдмал генетик хувьслыг тодорхойлох сонгомол арга.
биотип
生物型
biotype
Популяцийн бүлэг дотроос генетик гарал үүслээрээ нэгдмэл богино хугацаанд оршин байгаа бодгалийн бүлгийг ялгаж болох бөгөөд үүнийг амьтанд /дем/, ургамалд /биотип/ гэнэ.
бөөнөөр шалгаруулах
集団選抜
mass selection
аж ахуйн ашигтай шинж тэмдэг бүхий бүлэг бие махбод сонгон авч үржүүлэх арга. Солбицон тоос хүртдэг ургамлын селекцид өргөн хэрэглэдэг.
буцаах эвцэлдүүлэг
戻し交配
backcross
1 үеийн эрлийз биеүүдээс эцэг эхийн аль нэгтэй эвцэлдүүлгийн замаар эцэг эхийн генотипийг шинжлэх эвцэлдүүлгийн хэлбэр. Иймээс заримдаа шинжилгээний эвцэлдүүлэг ч гэж нэрлэдэг.
бүрэн бус давамгайлал
不完全優性
incomplete dominance
Удамшлын дундаж илрэл. Доминант ген рецессев генийг бүрэн давамгайлж чадаагүйн улмаас шинж тэмдэг дундаж байдлаар /завсрын/ илрэх.
генетик
遺伝学
genetics
Амьд биеийн удамшил, хувьсгал судалдаг шинжлэх ухаан
генийн дрейф
遺伝的浮動
genetic drift
Популяцийн хэмжээнээс хамааран популяци дахь генийн давтамж тохиолдлын байдалтай өөрчлөгдөх үзэгдэл
генийн инженерчлэлийн арга
遺伝子工学的方法
genetic engineering method
Генийг шинэчлэх, зохион бүтээх арга
генеалоги
系譜学
genealogy
Гэр бүлийн удам, угсаа, гарал үүслийг олон үе дамжуулан судлах судалгаа
генийн урсгал
遺伝子流動
gene flow
Харилцан үржилд ордог бүлгүүдийн хоорондох генүүдийн шилжилт хөдөлгөөн
генофонд
遺伝子プール
gene pool
Зүйл, популяци гэх аливаа ангилал зүйн бүлгийн нийт генүүдийн бүрдэл
гетерозис
雑種強勢
heterosis
холын эрлийзжүүлгийн үед 1 үеийн эрлийз бие нь эцэг, эх биеэсээ шинж тэмдгээр давуу байх үзэгдэл
депресси
近交弱勢
inbreeding depression
Ойр төрлийн биеүдийн дундаас гарсан төл нь сул, муу талтай, давжаа жижиг биетэй болох үзэгдэл
дигибрид эвцэлдүүлэг
二遺伝子雑種交配
dihybrid cross
2 шинжээрээ ялгаатай 2 биеийг эвцэлдүүлэх арга
доминант шинж
優性形質
dominant trait
сонгосон эвцэлдүүлгийн 1 үед дангаараа илрэх ноёлогч шинж
инбридинг
近親交配
inbreeding
Өөрөө өөртөө тоос хүртээх, эсвэл гарал үүслээрээ ижил садан төрөл амьтдыг хооронд нь үржүүлэх хэлбэр
ихэр судлал
双生児研究
twin study
Ихэр хүмүүсийн шинж тэмдгийн хөгжлийг харьцуулан судлах арга
модификаци
環境変異
modification
Удамшдаггүй хувьсал /генотипийн хувьсалтай холбоогүй хувьсал, зөвхөн гадаад орчны нөлөөгөөр үүсдэг хувьсал
панмикси
無作為交配
panmixia
Популяцийн бүх бие махбодын хоорондын чөлөөтэй үржлийн хэлбэр
селекци
育種
selective breeding
Эсийн болон генийн мутацийн аргаар зориудын эрлийзжүүлэг явуулж шалгаруулан ургамлын шин сорт, амьтад бичил биетний шинэ үүлдэр, омог гарган авах /шалгарал гэсэн утгатай англи үг/
сорт буюу үүлдэр
品種
cultivar or breed
Хүний зориуд гарган авсан удамшлын өвөрмөц онцлогтой бат, тогтвортой удамших ашиг шим, бүтэц тогтоцын шинж тэмдэг хадгалсан бодгаль бие
стериль
不妊の
sterile
Үргүй, үр тогтох чадваргүй бие
уялдаат хувьсал
相関変異
correlated variation
???
фертиль
生殖能力のある
fertile
Үр тогтох чадвартай
харди-вайнбергийн зарчим
ハーディ・ワインベルクの法則
Hardy-Weinberg principle
Энэ хууль ёсоор эмх цэцггүй үржилтэй хязгааргүй тоо хэмжээтэй, шалгарал, мутацийн нөлөөгүй популяцид генийн болон генотипийн давтамж нь хүйсүүдийн хооронд болон үе удмаас үе удамд тогтмол хадгалагдана гэж үздэг. Дурын диплоид популяци дах хоёр гений аллелийн давтамж р 2 +2pq+q2 = 1 байна.
хувьсал
変異
variation
1 зүйлд хамаарах бодгаль биесийн ялгаа буюу шинэ шинж тэмдэг бий болох нийтлэг шинж чанарыг хэлнэ.
生態 Экологи 92
абиоген
非生物起源の
abiogenic
Амьд биеийн нөлөөгүй үүссэн бодисууд
абиотик
非生物的な
abiotic
Сав ертөнцийн хүчин зүйл /уур амьсгал, газар зүйн /
автотроф
独立栄養生物
autotroph
Шим бус бодисоос шим бодисыг өөрөө нийлэгжүүлэн хооллох./ногоон ургамлын эс
азотын эргэлт
窒素循環
nitrogen cycle
Агаарын найрлагын 79% -ийг эзэлнэ. Чөлөөт азотыг ургамал шууд ашиглаж чаддаггүй ба нян, хөх ногоон замаг, зарим мөөгийн тусламжтайгаар агаар дах азот хөрс усанд шилжин азотын исэл болж хувирдаг.
аменсализм
片害作用
amensalism
Харилцан холбоотой хоёр зүйлийн нэгд нь хортой, нөгөөд нь хор ч болохгүй, ашиг ч болохгүй харилцааны хэлбэр.
амьдрах орчин
生息環境
habitat
Амьд бие махбодын идээшин амьдрах байгалын хэсэг.
анхдагч бүтээгдэхүүн
一次生産物
primary production
Биологийн анхдагч бүтээгдэхүүн. Ногоон ургамал буюу бүтээгч, задлагчдаас үүссэн биологийн бүтээгдэхүүн.
ареал
分布域
range
Дэлхэц нутаг. Аливаа нэг зүйлийн эзэмшин орших нутаг. Дэлхэц нь их, бага, нэлэнхүй, алаг цоог гэж байдаг.
аутоэкологи
個体生態学
autecology
Бодгаль бие, хүрээлэн буй орчны хамаарлыг судална.
аэропланктон
空中プランクトン
aeroplankton
Агаарын урсгалаар идэвхитэй болох идэвхигүй зөөгдөх амьд биесийг нийтэд нь хэлнэ.
бентос
底生生物
benthos
Усны ёроолоор суумгай амьдралтай бие махбод.
биоген миграци
生物元素移動
biogenic migration
Биоген элемент нэг амьд биеэс нөгөөд, түүнээс амьгүй байгальд, улмаар дахин амьд биед дамжих замаар явагдаж буй бодисын эргэлт.
биогеограф
生物地理学
biogeography
Амьд биесийн гарал үүсэл, тархалтын зүй тогтол, байршлын онцлогийг газар зүй, цаг уурын нөхцөлтэй холбон судалж, мужлал тогтоодог биологийн салбар шинжлэх ухаан. Фитогеограф, зоогеограф гэсэн салбартай.
биогеоценоз
生物地理群集
biogeocenosis
Экосистем. Дэлхийн бөмбөрцгийн гадаргын тодорхой хэсэг дэх сав шим ертөнцийн нэгдэл.
биокос
生物不活性物質
bio-inert substance
Биоцарцанги бодис. Байгалийн үзэгдлээр үүсэх органик бодис ба амьд биеийн амьдрал үйл ажиллагааны хамтын бүтээгдэхүүн. Жишээлбэл: Хөрс г.м.
биологийн бүтээгдэхүүн
生物生産物
biological production
Шинээр үүссэн органик бодис. Анхдагч, хоёрдогч гэж ангилна.
биологийн бүтээмжит чадвар
生物生産力
biological productivity
Нэгж хугацаанд нэгж эзлэхүүн эсвэл нэгж талбайд үүсэж буй биологийн бүтээгдэхүүнийг жингийн нэгжээр илэрхийлсэн үзүүлэлт.
биологийн макросистем
生物学的マクロシステム
biological macrosystem
Амьд биесийн бүтэц зохион байгуулалтын дээд төвшин. Популяци, бүлгэмдэл, экосистем, биосфер орно.
биомасс
生物量
biomass
Тодорхой экосистемийн нэгж талбай, эсвэл нэгж эзлэхүүнд агуулагдаж буй органик бодисын нийт хэмжээ. Хуурай жингээр илэрхийлнэ.
биомассын пирамид
生物量ピラミッド
biomass pyramid
Экосистемийн янз бүрийн идэш тэжээлийн түвшин дэх биомассыг илэрхийлсэн диаграмм. Гол төлөв нэгж талбай буюу эзэлхүүн дэх хуурай бодис, аль эсвэл калориор тооцогдоно.
биосфер
生物圏
biosphere
Амь мандал 1875 онд /Австри/ Эдуард Зюсс шинжлэх ухаанд оруулсан. Амьд биет, амьдралын бүхий л ул мөр үзэгдэх дэлхийн бөмбөрцгийн орон зайг хэлнэ.
биосферийн амьд бодис
生物圏の生物物質
living matter of the biosphere
Амьд биесийн нийлбэр цогц. Оршин байгаа эсвэл тодорхой хугацааны дотор амьдарч байсан амьд биесийн хам бүрдэл.
биот
生物相
biota
Нэгэн газар нутагт амьдарч буй ургамал амьтны аймаг, бичил биетнүүд
биотик
生物的な
biotic
Амьд байгалийн хүчин зүйлс. Организмд болон тэдгээрийн амьдрах орчинд нь өөр амьд организмын үйл ажиллагааны улмаас үзүүлж буй нөлөөний нийлбэр
биотик хүчин зүйл
生物的要因
biotic factor
Шим ертөнцийн буюу амьд хүчин зүйл. Заримдаа үүнийг биологийн хүчин зүйл хэмээн нэрлэнэ.
биотоп
生物生息空間
biotope
Амьдрах орчин. Цаг уур, газрын гадарга болон бусад биологийн бус хүчин зүйлийн нэг янзын нөхцөлтэй хуурай газар, эсвэл усан сангийн хэсэг.
биоценоз
生物群集
biocenosis
Тодорхой орчинд хамтран амьдарч байгаа ургамал, амьтан, бичил организмын популяциудын иж бүрдлийг хэлнэ. /бүлгэмдэл/ 1877 онд Германы эрдэмтэн К.Мёбус шинжлэх ухаанд оруулсан.
бодисын биологийн эргэлт
物質の生物学的循環
biological cycling of matter
Экосистемд бодисын урсгал тэжээлийн хэлхээний нэг гишүүнээс нөгөөд эргэлт маягаар байнга тасралтгүй явагдаж, химийн элемент бүрийг амьд биес олон дахин давтан хэрэглэхийг хэлнэ.
босго температур
発育零点
threshold temperature
Организмын хөгжих хамгийн доод температур
бұл маягийн тархалт
集中分布
clumped distribution
Популяцийг бүрдүүлэгч бодгалиуд хэсэг бүлгээрээ бүл үүсгэн бие биеэс тусгаар тархан орших хэлбэр.
бүлгэмдэл
生物群集
community
Орчны ижил нөхцөлд хамтран амьдарч байгаа ургамал, амьтан, бичил биетний ижил бүрдэл.
бүтээгч
生産者
producer
Шим тэжээлийн бодисыг нийлэгжүүлдэг ногоон ургмал.
газарзүйн популяци
地理的個体群
geographical population
Байгаль цаг уурын нэг бүс нутгийн хүрээнд хамаарах, өөр өөр газар оршин амьдарч буй хэсэг бодгалийг хэлнэ.
газарзүйн тусгаарлалт /тээг/
地理的隔離
geographical isolation
Уул, нуруу, гол, мөрөн, далай, тэнгис, уур амьсгал, цаг уур, хөрс зэргийг хэлнэ.
гетеротроф бие
従属栄養生物
heterotroph
Органик бус буюу шим бус бодисоос шим бодисыг үүсгэх чадваргүй бэлэн органик бодисоор хооллодог бие/хүн, амьтан, мөөг /
задлагч
分解者
decomposer
шим бодисын үлдэгдлийн задалж эрдэс бодис болгодогнян, бичил органидууд.
зүйл хоорондын тэмцэл
種間競争
interspecific competition
Өөр өөр зүйлүүдийн популяциудын хоорондын тэмцэл.
зүйлийн дотоод дахь тэмцэл
種内競争
intraspecific competition
Нэгэн зүйлийн популяци дахь бодгаль биесийн хооронд явагдаж буй тэмцэл
иммиграци
移入
immigration
Нэгж хугацаанд тухайн популяцид шинээр нүүдэллэн ирж буй биеийн тоо
коопераци
協同
cooperation
Амьд биеийн нэгдэж амьдрах үзэгдэл
колони
コロニー
colony
Суурин амьдралтай амьтдын бүлэглэл, бөөгнөрөлт үүсгэж амьдрах.
комменсализм
片利共生
commensalism
Хоёр зүйлийн организмын нэг нь нөгөөдөө өөрийнхөө үйл ажиллагаагаар хоол олж өгөх юмуу орон байр нь болдог харилцааны хэлбэр
конгруенци
適合性
congruence
Зүйлийн бүхэл бүтэн систем байдлаар оршин тогтнох үржихийг хангадаг бодгалиудын морфологи, физиологи зан төрхийг илэрхийлэгч шинж тэмдгүүдийн нэгдэл Конкуренци буюу өрсөлдөөн. Экологийн хувьд ижил шаардлагатай хоёр зүйлийн хооронд болдог харицааны хэлбэр / идэш тэжээл, орон байрны төлөө хорондоо өрсөлдөнө.
консумент
消費者
consumer
Хэрэглэгч гэсэн үг. Ногоон ургамлын бүтээсэн шим бодисоор хооллодог өвсөн ба махан идэштэн гомологи хромосомууд уртынхаа дагуу ойртон нийлэх үзэгдэл
либихийн хамгийн багын дүрэм
リービッヒの最小律
Liebig's law of the minimum
Ургамлын өсөлт нь түүний тэжээлд шаардагдах зарим чухал эрдэс элементүүд хүрэлцэхүйц хамгийн бага хэмжээнд байхаас шалтгаалдаг.
миксотроф
混合栄養生物
mixotroph
Автотроф ба гетеротроф аргаар хоёулангаар нь хооллодог амьд бие
мутуализм
相利共生
mutualism
Хоёр организм харилцан ашигтай хамтран амьдрах харилцаа
нейтрализм
中立作用
neutralism
Нэг орчинд зэрэгцэн оршиж байгаа 2 зүйл аль аль нь ашиг ч олохгүй, хор ч болохгүй харилцааны хэлбэр / жишээ нь ойд амьдрах буга, хэрэм хоёр нэг ойд амьдрах боловч бие биетэйгээ бараг хавьтахгүй, элдэв сайн муу нөлөөгүй.
нүүрстөрөгчийн эргэлт
炭素循環
carbon cycle
Агаар мандалд нүүрсхүчлийн хий байдалтай агуулагдана. Амьсгал, шим бодисын задрал, исэлдэлт шаталтын явцад үүснэ. Фотосинтезийн үйл ажиллагаанд оролцоно.
оптимал хууль
最適の法則
law of optimum
Амьдралын нөхцөл орчны хүчин зүйлийн шинж чанар амьд бие махбодын амьдралд хамгийн тохиромтой таатай байх хэмжээний тухай хууль.
оптимал температур
最適温度
optimum temperature
Энзимийн идэвхтэй ажиллах тохиромжтой температур
паразит
寄生生物
parasite
Амьд амьтан, хүн, ургамалийн гадна, дотор талд амьдран тэндээс хооллогч амьд бие махбодыг эзэн гэнэ.
паразит хоололт
寄生栄養
parasitic nutrition
Эзэн амьтны хагас боловсруулсан хоол тэжээлээр хоолох үйл явц.
планктон
プランクトン
plankton
Усанд хөвмөл амьдралтай бие махбод
популяци
個体群
population
Зүйлийн дэлхэц нутгийн тодорхой хэсэгт зүйлийнхээ бодгалиудын бусад бүлгээс арай ялгаатай байршиж, хоорондоо чөлөөтэй эвцэлдэн үрждэг бүлэг бодгалийг популяци буюу бүүр гэнэ.
популяцийн нягшил
個体群密度
population density
Нэгж талбай буюу нэгж эзэлхүүнд оршин амьдарч буй биомассын дундаж хэмжээг хэлнэ.
популяцийн үхэл хорогдол
個体群死亡率
population mortality
Нэгж хугацаанд тухайн популяцид үржлээр нэмэгдэж буй бодгблийн тоог хэлнэ.
продуцент бие
生産者
producer
Бүтээгч бие. Шим бодис нийлэгжүүлдэг ногоон ургамлыг хэлнэ.
редуцент
分解者
decomposer
Задлагч гэсэн утгатай шим бодисын үлдэгдлийг органик бус энгийн нэгдэл болгон задлагч бичил биетнүүд юм
сав ертөнцийн хүчин зүйл
非生物的要因
abiotic factor
Нарны гэрэл, дулаан, чийг, тунадас, цасан бүрхүүл, агаарын хийн найрлага, даралт, агаарын урсгалхөдөлгөөн зэрэг экологийн хүчин зүйлс.
симбиоз
共生
symbiosis
Хам амьдрал Симпатик мэдрэлийн тогтолцоо. Ургал мэдрэлийн тогтолцооны нэг хэлбэр. Цээжний хөндийн ба хэвлийн хөндийн эрхтэнүүдийг мэдрэлжүүлнэ.
симпсоны индекс
シンプソン指数
Simpson's index
Бүлгэмдэл дэх зүйлийн олон янз байдлын хэмжүүр
синэкологи
群集生態学
synecology
Бүлгэмдэл, хүрээлэн буй орчны хамаарлыг судална.
сукцесси
遷移
succession
Экосистемийн хөгжлийн явцад нэг биоценоз нөгөөгөөр солигдохыг хэлнэ.
стенобионт
狭適応性生物
stenobiont
Экологийн бага валенттай зүйлүүдийг хэлнэ.
стенотерм
狭温性生物
stenotherm
Тодорхой хязгаарлагдмал орчинд амьдардаг амьд бие махбод
тооныы пирамид
個体数ピラミッド
pyramid of numbers
Экосистем дэх идэш тэжээлийн түвшин бүрийн организмын тоог илэрхийлсэн диаграмм
төлөрхөг чанар
出生率
natality
Нэгж хугацаанд тухайн популяцид үржлээр нэмэгдэж буй бодгалийг хэлнэ.
тэжээлийн холбоо
食物連鎖
food chain
Эволюцийн явцад биоценозод тэжээлийн бодисыг дараалан дамжуулж харилцан хэлхээнд холбосон гинжин холбоо
фотопериодизм
光周性
photoperiodism
Организмын амьдралд хоногийн гэрэлтэй ба харанхуй үе ээлжлэхээс шалтгаалж илрэх үзэгдэл
фототроф
光栄養生物
phototroph
Хооллох явцдаа гэрлийн эрчим хүчийг ашигладаг амьд бие
хемотроф
化学栄養生物
chemotroph
Химийн урвалын эрчим хүчийг ашиглан хооллогч
хүчилтөрөгчийн эргэлт
酸素循環
oxygen cycle
Агаар мандлын 20,9%-ийг эзэлнэ. Бүх амьд биеийн амьсгалд оролцоно. Ногоон ургамлын фотосинтезийн дүнд хүчитөрөгч бий болно.
хэрэглэгч
消費者
consumer
Бэлэн шим бодисоор хоололдог амьд бие.
шим ертөнцийн хүчин зүйл
生物的要因
biotic factor
Манай гаригийн бүх амьд бие орно.
шимэгч амьдрал
寄生生活
parasitism
Амьд биеийн бэлэн органик бодисоор хооллон амьдрах хэлбэр.
эврибат
広深度性の
eurybathic
Даралтын хэлбэлзлийг даадаг.
эврибионт
広適応性生物
eurybiont
Экологийн янз бүрийн нөхцөлд амьдрах чадвартай амьд бие махбод
эгэл популяци
局所個体群
elementary population
Бага хэмжээтэй, нэг төрлийн талбайд оршин амьдрагч бүлэг бодгалиудыг хэлнэ.
экологийн валент
生態的適応幅
ecological valence
Оршин амьдрах янз бүрийн орчинг эзэмших, түүнийг өөрийн болгох тухайн зүйлүүдийн чадварыг хэлнэ.
экологийн ниш буюу нийц
生態的地位
ecological niche
Аливаа зүйлийн бодгалийн бүлгэмдэлд гүйцэтгэх үүрэг, үйл ажиллагааны нийлбэр
экологийн популяци
生態的個体群
ecological population
Орчны адил төстэй нөхцөлд оршин амьдардаг гадаад шинж тэмдгийн хувьд адил төстэй зүйлийн доторх орон зайн хязгаарлагдмал бүлэглэлийг хэлнэ.
экологийн суварга
生態ピラミッド
ecological pyramid
Амьд биеийн тэжээлийн холбооны үндэс суурь болсон ургамлын хэмжээ, амьтны ерөнхий жишгээс ямагт олон дахин их байж тэжээлийн холбооны дараагийн түвшинг шатлан багасгадаг зүй тогтол
экологийн хүчин зүйл
環境要因
ecological factor
Хүрээлэн буй орчноос амьд бие махбодын амьдралд үзүүлж байгаа бүх төрлийн нөлөөлөл.
экосистем
生態系
ecosystem
1935 онд Английн эрдэмтэн А.Г.Тенсли тогтвортой систем үүсгэх байдлаар харилцан үйлчлэлцдэг амьд ба амьгүй хэсгүүдээс бүрдэх тусгай тогтолцоог тодорхойлоход анх хэрэглэсэн. Экосистемийн гол үзэл баримтлал нь идэш тэжээлийн хэлхээ болон идэш тэжээлийн сүлжээн дэх энергийн шилжилт, шим тэжээлийн бодисын биогеохимийн эргэлт зэрэг болно.
экосистемийн биологийн бүтээмжит чадвар
生態系の生物生産力
biological productivity of an ecosystem
Нэгж хугацаанд нэгж талбай юмуу эзэлхүүнд үүсч буй биологийн бүтээгдэхүүн
экосистемийн бүтээгдэхүүн
生態系生産量
ecosystem production
1. Тодорхой хугацаанд экосистемд үүссэн органик бодисын нийт масс. 2. Энергийн урсгалын судалгаанд ассимиляцилагдсан идэш тэжээл буюу энергийн хэмжээ. Энергийн урсгалд бүтээмжийг нэгж талбайд нэгж хугацаанд хуримтлагдаж буй энергиэр хэмждэг.
экосистемийн биомасс
生態系バイオマス
ecosystem biomass
Нэгж талбай юмуу эзэлхүүнд агуулагдаж байгаа шим бодисын нийт хэмжээ
экосистемийн хөдлөл зүй
生態系動態
ecosystem dynamics
Гаднах орчны нөхцөлийн хувиралт өөрчлөлттэй уялдан ямар ч экосистем байнгын хөгжил хөдөлгөөнд оршихыг хэлнэ.
экотип
生態型
ecotype
Зүйлийн тархац нутгийн хүрээнд экологийн тодорхой нөхцөлд зохилдсон популяциуд
эмиграци
移出
emigration
Нэгж хугацаанд тухайн популяциас нүүдэллэн гарч буй биеийн тоо
энгийн биоценоз
単純生物群集
simple biocenosis
Цөөн зүйлээс тогтсон биоценоз
一般概念 Ерөнхий ойлголт 30
амьдрал
生命
life
Уурагт биеийн оршин тогтнох арга хэлбэр мөн бөгөөд чухамдаа энэхүү биесийн химийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд өөрсдөө үргэлж Шинэчлэгдэн өөрчлөгдөж, солигдож байдагт түүний мөн чанар оршино.
анабиоз
休眠状態
anabiosis
Амьд биес харьцангуй тайван байдалд орох
аналоги эрхтэн
相似器官
analogous organ
Гарал үүслийн хувьд өөр өөр боловч ижил үүрэг гүйцэтгэдэг эрхтнүүд
биологи
生物学
biology
Амьд байгалийн тухай шинжлэх ухаан буюу амьд биеийн оршин тогтнох арга хэлбэр ба хөгжлийн зүй тогтлыг судалдаг Шинжлэх ухаануудын тогтолцоо
биологийн цаг
体内時計
biological clock
Ургамал, амьтны үйл явц нь тодорхой цагт дээд, доод хэмжээндээ хүрдэг. Энэ процесс буюу амьд бие өөрт нь байдаг цаг хугацаа хэмжих чадварыг хэлнэ.
биолюминесценци
生物発光
bioluminescence
Харанхуй бүрэнхийд эсвэл далайн ёроолд амьдардаг зарим амьтдын эрхтэн гэрэлтэх үзэгдэл
биотехнологи
バイオテクノロジー
biotechnology
Хүнд зайлшгүй шаардлагатай бүтээгдэхүүнийг амьд эс, түүний тодорхой бүрэлдэхүүн хэсгийн оролцоотой үйлдвэрлэх технологийг судалдаг биологийн салбар ухаан.
бичил зохицуулга
微細調節
microregulation
Бөөрөнд багцаагаар нэг сая бичил шүүлтүүр орших ба цуснаас хаягдал бодисыг шүүж, цусан дахь ус, давс, эрдэс бодисын хэмжээг зохицуулна.
бэлгийн бус үржил
無性生殖
asexual reproduction
Бэлгийн эсийн оролцоогүйээр спор буюу биеийнхээ тодорхой хэсгээр үржих үржил / ургал эрхтнээр, нахиалах зэрэг олон хэлбэр бий /
бэлгийн үржил
有性生殖
sexual reproduction
Эр, эм бэлгийн эсийн оролцоотой үржих үржил
гомеостаз
恒常性
homeostasis
Амьд бие өөрөө өөрийгөө зохицуулж дотоод орчингоо тогтмол байлгах
гомологи эрхтэн
相同器官
homologous organ
Гарал үүслийн хувьд ижил боловч өөр өөр үүрэгтэй гүйцэтгэдэг эрхтнүүд
гуравдахь давхраа
中胚葉
mesoderm
Гаструлын гадна болон дотор хананы завсар байрлах давхраа.
деляминаци
層分離
delamination
Хуваагдан давхарлах замаар гаструл үүсэх
дотоод давхраа
内胚葉
endoderm
Гаструлын дотор хана.
дүрс хувирал
変態
modification
Эрхтнүүд гүйцэтгэж байгаа үүргээсээ шалтгаалаад хэлбэр бүтэц өөрчлөгдөхийг хэлнэ.
идэвхигүй хөдөлгөөн
受動運動
passive movement
Бүх биеээрээ биш, аль нэг эрхтэн эсвэл түүний нэг хэсэг хөдлөх.
идэвхитэй хөдөлгөөн
能動運動
active movement
Булчингийн үйл ажиллагаатай холбоотой, гүйх, харайх, нисэх,явах зэргээр амьтад биеээрээ нэг байрлалаас нөгөөд шилжих хөдөлгөөн.
макроэлемент
多量元素
macroelement
Эсийн жингийн 94,5%-г эзэлнэ./ хүчилтөрөгч, устөрөгч, нүүрстөрөгч /
мезоэлемент
中量元素
mesoelement
Эсийн жингийн 5%-г эзэлнэ. / кальци, фосфор, азот, хлор, кали, хүхэр, натри, магни /
микроэлемент
微量元素
microelement
Эсийн жингийн 0,5%-г эзэлнэ./ төмөр, зэс, цайр, кобальт, марганец, бор, молибедин /
өсөлт
成長
growth
Идэш тэжээл, шим бодисын хүчээр амьд биеийн өсөж томрох шинж чанар.
пластик
同化代謝
plastic metabolism
/нөхвөр солилцоо/ Эсийг бүтээн байгуулах, түүний бүтээгдэхүүнийг байнга шинэчлэхэд чиглэгдсэн бүх/нийлэгжих/ урвалыг хэлнэ.
регенераци
再生
regeneration
Нөхөн төлжих ургах үзэгдэл
саланги бэлэгтэн
雌雄異体生物
dioecious organism
Эр ба эм бэлгийн эрхтний аль нэгийг агуулж, тухайн төрлийн бэлгийн эсийг боловсруулдаг бие махбод.
цочрол
刺激反応性
irritability
Амьд биеийн дотоод ба гадаад өөрчлөлтөнд хариу үйлдэл үзүүлэх чанар.
шууд бус хөгжил
間接発生
indirect development
Гадаад, дотоод бүтцээрээ бие гүйцсэнээсээ ялгаатай бие хөгжих.
шууд хөгжил
直接発生
direct development
Гадаад, дотоод бүтцээрээ бие гүйцсэнтэйгээ ижил бие хөгжих.
экологи
生態学
ecology
1866 онд Эрнест Геккель шинэжлэх ухаанд энэ нэрийг оруулсан. Амьд бие махбод ба хүрээлэн буй орчны хоорондын харьцаа холбоог судалдаг биологийн шинжлэх ухааны нэг салбар.
эсийн гаднах хооллолт
細胞外消化
extracellular digestion
Хоол боловсруулах үүрэгтэй эрхтнүүдэд тусгай булчирхайнаас ялгарах ферментийн оролцоотойгоор тэжээлээ задлан боловсруулах үйл явц.
その他 Бусад 16
амьдрах орчин
生息地
habitat
S02 source CAT [1-2-5]; ecology/biodiversity term.
биологийн нөөц
生物資源
biological resources
Biological resource term; environmental accounting context possible.
биологийн олон янз байдал
生物多様性
biodiversity
Biological classification / ecology context.
биологийн төрөл зүйл
生物多様性
biodiversity
S02 source CAT [1-2-5]; biological classification/biodiversity term.
биологийн төрөл зүйлийн индекс
生物多様性指数
biodiversity index
S02 source CAT [1-2-5]; biodiversity measurement term.
биоэкологи
生態生物学
bioecology
S02 source CAT [1-2-5]; biological/ecological science term; verify preferred JP.
генетикийн нөөц
遺伝資源
genetic resource
S02 source CAT [1-2-5]; biodiversity/genetic resource term.
дасал
馴化
adaptation
Adjustment to environment
мөхсөн төрөл зүйл
絶滅種
extinct species
MN singularized from plural; biodiversity/classification term.
төрөл зүйл
種
species
Biological classification.
хоол тэжээлийн гинжин хэлхээ
食物連鎖
food chain
S02 source CAT [1-2-5]; ecology term.
хүнсний сүлжээ
食物連鎖
food chain
Ecology / biological classification context.
хөгц
カビ
mildew
Fungal growth affecting textile materials
эко бүс
生態地域
ecoregion
S02 source CAT [1-2-5]; ecological regional classification.
экологийн тэнцвэр
生態学的均衡
ecological balance
S02 source CAT [1-2-5]; ecology/biodiversity concept.
өсгөж үржүүлээгүй биологийн нөөц
非育成生物資源
non-cultivated biological resources
Biological resource classification; national accounts asset context.