基礎概念 Суурь ойлголт 6
авиа
音声
phoneme
Үгийн авианы хамгийн жижиг нэгж
авиа зүй
音声学
phonetics
study of speech sounds
авиазүй
音声学
phonetics
study of speech sounds
авиалбарзүй
音韻論
phonology
study of sound systems (phonemes)
ерөнхий авиазүй
一般音声学
general phonetics
broad phonetic theory
түүхэн авиазүй
歴史音声学
historical phonetics
diachronic study of sounds
音声表記・発音 Галиг ба дуудлага 5
авианы галиг
発音記号
phonetic transcription
notation of pronunciation
галигчлал
転写変化
phonetic adaptation
Галиглалтын явцад үгийн хэлбэр, авиа өөрчлөгдөх үзэгдэл
дуудлага
発音
pronunciation
Үгсийг авиалах арга хэлбэр
зөв дуудах зүй
正音法
orthoepy / normative pronunciation
correct pronunciation rules
ижил дуудлагатай үг
同音異義語
homophone
Дуу ижил ч утга ялгаатай үгс
母音・母音調和 Эгшиг ба эгшиг зохицох ёс 14
ай
母音
vowel
Хэлний дуу авиа – а, э, и, о, у гэх мэт эгшгүүд
байдлын ай
状態母音
stative vowel
Асуух, тодотгох байдал илтгэх эгшгийн ангилал
балархай эгшиг
曖昧母音 / シュワ
schwa / indeterminate vowel
central neutral vowel
богино эгшиг
短母音
short vowel
brief vowel
нийлмэл эгшиг
複合母音
compound vowel
Kullmann & Tserenpil
саармаг эгшиг
中性母音
neutral vowel
vowel with neutral quality
тооны нэрийн айн тогтолцоо
数詞の母音調和
numeral vowel harmony
Тоо нэрсийн авиазүйн зохицлын тогтолцоо
урт эгшиг
長母音
long vowel
long-duration vowel
уугал
母音調和
vowel harmony
Монгол хэлний эгшгийн зохицол – эр/эм эгшгийн тохирол
хамаатуулах ай
従属母音
possessive vowel (class)
Тийн ялгал, нэрийн хэлбэрт хамаатал илэрхийлдэг авианы бүлэг
хос эгшиг
二重母音
diphthong
vowel sequence in one syllable
эгшиг
母音
vowel
sound produced without major constriction
эм эгшиг
女性母音
feminine vowel (?), “female vowel”
gender-labeled vowel (rare term)
эр эгшиг
男性母音
masculine vowel (?), “male vowel”
gender-labeled vowel (rare term)
子音・調音 Гийгүүлэгч ба өгүүлэх арга 25
анир
雑音 / ノイズ (?)
noise / sound impurity (?)
non-desired acoustic component
анирт
無声音
voiceless sound
Хоолойн дуу оролцоогүй авиа
гандил
子音連続
consonant cluster
Үгийн дунд 2 ба түүнээс дээш гийгүүлэгч залгах үзэгдэл
гийгүүлэгч
子音
consonant
Kullmann & Tserenpil
дуугүй гийгүүлэгч
無声音
voiceless consonant
no vocal cord vibration
дуутай гийгүүлэгч
有声音
voiced consonant
consonant with vocal cord vibration
нармайн гийгүүлэгч
軟口蓋音
velar consonant
tongue vs soft palate
тагнайн гийгүүлэгч
硬口蓋音
palatal consonant
tongue vs hard palate
түүшийн гийгүүлэгч
歯茎音
alveolar consonant
tongue vs alveolar ridge
төвөнхийн гийгүүлэгч
喉頭音
laryngeal consonant
sound from larynx / throat
уруул
唇
lip
Авиазүйн нэр томъёо – уруулын хэлбэртэй авиа (ж: б, п)
уруул шүдний гийгүүлэгч
唇歯音
labio-dental consonant
lip + tooth articulation
уруулын гийгүүлэгч
唇音
labial consonant
lip consonant
хажуугийн гийгүүлэгч
側音 / 側面音
lateral consonant
sound that flows along the side of tongue
хамжин шүргэх гийгүүлэгч
破擦音
affricate
stop + fricative sequence
хамжих гийгүүлэгч
破裂音
plosive
stop consonant
хамрын гийгүүлэгч
鼻音
nasal consonant
sound via nasal cavity
хоёр уруулын гийгүүлэгч
両唇音
bilabial consonant
both lips involved
хэлний гийгүүлэгч
舌音
lingual consonant
tongue consonant
хэлний дундуурх гийгүүлэгч
中舌音
central-tongue consonant
articulated in tongue mid region
хэлний угийн гийгүүлэгч
後舌音
back-tongue consonant
articulated at tongue back
хэлний урдуурх гийгүүлэгч
前舌音
front-tongue consonant
articulated in tongue’s front region
чичрэх гийгүүлэгч
震え音 (?)
trill (?)
vibratory consonant
шүдний гийгүүлэгч
歯音
dental consonant
consonant with tongue vs teeth
шүргэх гийгүүлэгч
摩擦音
fricative
air friction consonant
音韻過程・音変化 Авианы өөрчлөл 16
авиа гээгдэх
脱落
elision / deletion of sound
sound loss
авиа ижилсэх
同化
assimilation
sound becomes more like neighbour | Хэлний дотоод механизмаар авиа нэгэн хэлбэрт шилжих үзэгдэл
авиа нэмэгдэх
付加 / 挿入
insertion / epenthesis
adding a sound
авиа ондооших
異化
dissimilation
contrastive divergence of sounds
авиа сэлгэх
交替
alternation
sound alternation
авиа тонгорох
音位転移 (?)
metathesis / inversion (?)
reordering of sounds
адилших
同化する
to assimilate
Авианы чанар, байрлал ижилсэх процесс
балархайших
弱化する
to weaken (phonetically)
Эгшиг авианы эрчим багасах хэл зүйн үзэгдэл
давшин ижилсэх
順行同化 (progressive assimilation)
progressive assimilation
жийрэг авиа
挿入音
epenthesis (inserted sound)
sound inserted into a phonetic environment
зөөлрөх
軟化する
to soften
Гийгүүлэгч авиа зөөлрөх буюу дууны чанар өөрчлөгдөх үзэгдэл
ижилсэл
同化形
assimilative form
Авианы нөлөөгөөр үгс ижил хэлбэрт шилжих хэлбэр
нугарал
屈折 (flexion)
regression (phonetic)
Авианы хөгжил ухарч, энгийн хэлбэрт шилжих авиа зүйн үзэгдэл
сэлгэлт
置換
alternation
Үг, авианы байршлыг солих, шилжих үзэгдэл
тагнайших
硬口蓋化する
to palatalize
Авиазүйн үзэгдэл – гийгүүлэгч авиа тагнай руу шилжих хэлбэр
уруулших
唇化する
to labialize
Авиа үүсэхэд уруулын оролцоог нэмэгдүүлэх (ж: о, у)
音節構造 Үе ба үеийн бүтэц 4
авиалбар
音韻、音素 (phoneme)
syllable
Хэлний авиан зохион байгуулалт; нэгэн амьсгаагаар хэлэгдэх авиа багц
балархай
弱音節
unstressed syllable
Эгшгийн хүч сул, авиа багатай байрлал
дэвсгэр үсэг
音節末子音
coda consonant / final consonant in syllable
ending consonant of syllable
үе
音節
syllable
unit of a spoken syllable
音響・韻律 Акустик ба өгүүллэгийн аяс 13
авианы хүчлэл
強さ (強度)
intensity / loudness
amplitude / strength of sound
авианы өнө
長さ
length (of sound)
duration of sound
авианы өтгөн шингэн
ピッチ
pitch / (density-fluid) (?)
frequency / tone / density metaphor
агууриг
振幅
amplitude
magnitude of vibration
анир
無声
voicelessness
Дууны хэлбэлзэлгүй авианы ангилал (ж: п, т, к)
аялга
アクセント
intonation
Өгүүлбэрийн авиа өнгөний хандлага, хэлний аялгуу
аялгуу
イントネーション
melody (of speech)
Хэлний өнгө, дуу авианы нугалаа, өнгө аяс
давтамж
頻度
frequency
Үйл явдал, үзэгдлийн давтагдах тоо хэмжээ
дууны өргөлт
抑揚(よくよう)
intonation; pitch modulation
түрлэг
音の波
wave (intonation)
Авиазүйн хувиралт, аялгууны долгион хэлбэр
түрэлт
突進
pressure; force
Авиаг үүсгэх үед гарч буй агаарын шахалт буюу авиа гаргах хүч
хөг
トーン
tone
pitch pattern in tonal language
өргөлт
強勢 / ストレス
stress
accent / emphasis in a word or phrase