頭・顔・口の比喩 Толгой, нүүр, амны зүйрлэл 46
頭、顔、目、耳、鼻、口、舌などを使って、考え方・評判・発言・感情を表す慣用表現です。
буруу хоолой руу орох
むせる、誤嚥（ごえん）
aspirate; choke
нармайг нь нээх
ボコボコにする、鼻から血が出るほど殴る
beat to a pulp; pummel bloody
нус нулимстайгаа хутгалдах
大泣きする、泣きじゃくる
cry one's eyes out; sob uncontrollably
нусаа хацартаа наах
鼻水を垂らす、つらい思いをする
run a runny nose; suffer hardship
нүүр тахлах
面目（めんもく）を保つ
save face; keep one's dignity
самналт хийх
徹底的（てっていてき）に捜索（そうさく）する、しらみつぶしに調べる
search thoroughly; comb over carefully
тархиа гашилгах
頭を悩ませる
to rack one's brains
толгой эргэм
驚異的（きょういてき）な、目を見張るような
astonishing; eye-opening
толгойгоо гудайлгах
うなだれる
to hang one's head
толгойгоо салаавчлах
頭の後ろで手を組む、(悩んで)頭を抱え込む
to clasp hands behind one's head; hold one's head in one's hands
толгойд орж ирэх
頭に浮かぶ
to come to mind
уруу царайлах
浮かない顔をする
wear a long face
ухаангүй дурлах
べた惚れする、メロメロになる
hopelessly in love; head over heels
хар нохойны аманд
不明
In the black dog's mouth.
хар толгойгоороо
命にかけて、自分の頭で
with one's life; with one's own head; stake one's life
хар хамраараа таслуулах
目の前で締め切られる
have one's view blocked; be shut out; have a door slammed in one's face
хов базах
陰口（かげぐち）をきく、噂話（うわさばなし）をする
gossip; spread rumors
хоногийн хоолоо олох
日銭（ひぜに）を稼（かせ）ぐ
earn a day's living; make a daily wage
хоолоо олж идэх
メシの種（たね）にする、生業（なりわい）とする
make a living; earn one's bread
хоёр нүүртэй
猫をかぶった、二枚舌（にまいじた）をつかう
wear a cat face; be two-faced; use a forked tongue
хулхин дээр нь цэцэг ургуулах
口車（くちぐるま）に乗せる
talk someone into something; persuade with glib talk
хэл амаа билүүдэх
悪態（あくたい）をつく
curse; swear; utter profanities
хэл амаа ололцох
意見が一致する、折り合いを付ける
reach an agreement; see eye to eye
хүзүүгээ гилжийлгэх
首をかしげる、首をひねる
tilt one's head; look puzzled
хүйтний ам цаашилж, хөхүүрийн ам наашлах
めっきり春らしくなる、夏の訪れが近い
the turn of seasons; sign that spring/summer is near
чих дэлсэх
耳に入る、耳に触れる
come to someone's attention; reach one's ears
чих мялаах
耳を楽しませる、朗報（ろうほう）を聞く
delight the ear; hear good news
чих тавин хүлээх
耳を澄ませて待つ、心待ちにする
wait with ears cocked; wait eagerly
чих тавин чагнах
耳をそばだてる
perk up one's ears; listen attentively
чихгүй толгой
聞く耳を持たない
turn a deaf ear; refuse to listen
чихийг сортойлгох
耳をそばだてる
perk up one's ears; listen intently
чихний хажуугаар өнгөрөөх
聞き流す
let something go in one ear and out the other; ignore
чихний чийр
耳障（みみざわ）り、耳にタコ
grating sound; something that grates on one's ears
чихнийхээ хажуугаар өнгөрөөх
聞き流す
let something go in one ear and out the other; ignore
чихнээс салахгүй
耳につく
stick in the mind; remain memorable
чихнээс хонх уях
小言（こごと）を言う、口やかましく言う
nag at someone; be a nagging complainer
чихэнд хоногших
耳に残る
linger in the ears; be memorable
чихэнд чимэггүй
聞くに堪（た）えない、耳障（みみざわ）りな
unpleasant to the ear; grating
чихээ онгойлгох
耳慣らし（みみならし）、聞く態勢（きくたいせい）
get accustomed to listening; prepare to listen
шагшин магтах
口々に褒める
praise unanimously
шар нус нь хатаагүй
若造（わかぞう）、青二才（あおにさい）
wet behind the ears; greenhorn; inexperienced youth
ширэн нүүртэй
臆面もない、面の皮が厚い
shameless; thick-skinned
эрүүний шөл уух
お目玉（めだま）をくらう
to get a scolding
үг хавчуулах
口をはさむ
interject; put in a word
үхэр шиг уух
がぶがぶ飲む、牛飲馬食（ぎゅういんばしょく）
guzzle; drink heartily
өнгө зүс нэмэх
彩（いろど）りを添える、景観（けいかん）をアップする
to add color; to enhance the appearance; to improve the look
手・足の比喩 Гар, хөлийн зүйрлэл 20
手、腕、指、足などを使って、行動・技能・支配・移動・助けを表す言い回しです。
доороосоо даарах
足元から冷える
chilled to the bone
мөрөө хавчих
肩をすくめる
shrug one's shoulders
тааралдсан болгоноо
手当り次第（てあたりしだい）に
indiscriminately; at random, whatever comes to hand
таван алхамын газар
すぐ近く、目と鼻の先
right nearby; a stone's throw away
тусламжийн гараа сунгах
支援の手を差し伸べる
extend a helping hand
улаан гараар
素手（すで）で
bare-handed; empty-handed
урт гарт
手癖（てぐせ）が悪い人、盗人（ぬすっと）
sticky fingers; thief
халуун мөрөөр нь илрүүлэх
現場を押さえる
catch someone red-handed; catch in the act
ханцуй дугтуйлах
懐手（ふところで）をする、腰が重い
sit idle with folded arms; be reluctant to act
хоёр гараа өргөж дэмжих
諸手（もろて）を挙げて賛成する
raise both hands in support; approve wholeheartedly
хоёр хөлтэй хохимой толгойтой
人間◆二本足で頭がついている
human being
хүнд алхаа
のっしのっし、重い足取り（おもいあしどり）
heavy gait, lumbering steps
хүний гар хүрээгүй
手つかずの、放置状態（ほうちじょうたい）の
untouched; neglected; left as is
хүний гараар могой бариулах
汚れ役を押し付ける、手を汚さずに始末する
delegate dirty work; get someone to do one's bidding
хөзрөө дэлгэх
手の内を明かす
reveal one's hand; show one's cards
хөл гишгэх зайгүй
足の踏み場もない
not a patch of ground; wall-to-wall
хөл залгах
〔乗り物に〕乗る、交通手段を得る
board; get on (a vehicle)
хөл нийлүүлэх
足並みを揃える、後れをとらないようにする
keep in step; stay in line; keep up
хөлөө зөөх
足を引きずる
drag one's feet
цонхны цаанаас чихэр долоолгох
掌の上で踊らせる（てのひらのうえでおどらせる）、愚弄（ぐろう）
make someone dance in the palm of one's hand; dupe
体・内臓の比喩 Бие, дотор эрхтний зүйрлэл 37
心臓、肝臓、腹、背、骨、血など、体や内臓のイメージで心情・性格・状態を表します。
ааг амьсгаагүй
息をつく間もなく
without a moment's rest
амь бөхтэй
根強い、息長く
deep-rooted; persistent; long-lasting
амь голтой
息の根がある、命脈（めいみゃく）を保っている
still alive; still showing signs of life
амьсгаа боогдох
息が詰まる、息苦しくなる
run short of breath; feel suffocated
амьсгал боогдох
息苦しくなる
become short of breath
биеэ сул тавих
身体の力を抜く
to relax one's body
булчин шөрмөс нь зангирсан
筋肉ムキムキの
muscular; buff
бяр амтагдах
パワーがみなぎる、迫力満点（はくりょくまんてん）
brim with power; radiate strength
бөгс бөөр
下半身（かはんしん）、低俗（ていぞく）な
lower body; vulgar
бөмбөг залгих
妊娠（にんしん）する
become pregnant
гэдэс гарах
満腹（まんぷく）する
feel full; be satisfied
зүрх догдлох
ドキドキする
heart racing; flutter
мах шөл нь таарсан
太りすぎず痩せすぎず
in good shape; not overweight nor underweight
нуруугаа үүрэх
後ろ手に組んで立つ
stand with hands behind back
нуруугаар хүйт даах
背筋（せすじ）が寒くなる
chills run down one's spine
судас гүрийх
血管が浮き出る（けっかんがうきでる）、青筋が立つ（あおすじがたつ）
veins bulge; blue veins stand out
сунаж мөргөх
五体投地（ごたいとうち）
prostrate oneself; five-body kowtow
сэтгэлд уяатай
心が繋がっている、絆（きずな）を持つ
to be bonded heart to heart; have a deep emotional tie
сэтгэлийн гүнд
心の奥（おく）で
in one's heart of hearts; deep down
сэтгэлийн утас хөндөх
心の琴線（きんせん）に触れる
to touch the strings of one's heart
сэтгэлийнхээ дуудлагаар
心の底から
from the bottom of one's heart
сүнс зайлах
1. 肝（きも）をつぶす; 2. 幽体離脱（ゆうたいりだつ）
astound; frighten; out-of-body experience
улаан нялга
真っ赤に腫れる（まっかにはれる）、血みどろ
swollen red; blood-stained
хоноцын сэтгэлээр хандах
本腰（ほんごし）を入れない
half-hearted approach; lack full commitment
хувь заяаг нуруундаа үүрэх
運命を背負（せお）う
shoulder one's fate; bear one's destiny
хүний нутагт ясаа тавих
異国に骨を埋める
die in a foreign land
цусаар уйлсан ч
泣きすがっても、哀願（あいがん）されようと
even if begged with tears; no matter how much pleaded with
цусан зам татуулах
血みどろになる、流血の惨事（りゅうけつのさんじ）
become bloody; turn into a bloodbath
цээжний махаа барах
胸が潰れる、身も細る思いをする
have one's heart broken; feel anguished
чөмгөө дундартал зүтгэх
身を粉にする（みをこにする）、粉骨砕身（ふんこつさいしん）
toil; exhaust oneself; work one's fingers to the bone
элэг эмтрэх
心が痛む、悲嘆（ひたん）する
be heartsick; grieve
эр сүвтэй
身体が男性な、タマがついている
to be all man; to have balls
яс маханд шингэсэн
身に沁（し）みついた
ingrained in one's body
яс махандаа шингэтэл мэдрэх
骨身（ほねみ）に沁（し）みる
to feel it in one's bones
ясаа амраах
骨休めをする、息抜きをする
to rest one's bones; to take a break
үүрч дүүрэх
背負（せお）う、担（にな）う
shoulder, bear the burden of
өр зөөлөн
心優しい
tender-hearted; kind-natured
感覚・五感の比喩 Мэдрэхүйн зүйрлэл 32
見る、聞く、感じるなどの身体感覚を、理解・注意・直感・経験の比喩として使う表現です。
нүд ирмэх зуур
瞬く間（またたくま）に
in the blink of an eye
нүд нь орой дээрээ гарах
びっくり仰天する、目の玉が飛び出る
eyes bulge out; be taken aback
нүд унагам
目を見張るような
eye-catching; striking
нүд унагах
目を奪われる、惹きつけられる
catch one's eye; captivate
нүд халтирам дүр зураг
目をそむけたくなる光景
unsightly sight; repulsive scene
нүд халтирах
目をそむける
avert one's eyes
нүд хужирлах
目の保養になる
feast one's eyes
нүд эрээлжлэх
目がチカチカする
eyes flutter; dazzled vision
нүдний булай
みっともない、恥さらし
eyesore; shameful sight
нүдний булангаар харах
ちらりと見る、横目で見る
glance sideways; peek from corner of eye
нүдний цэцгий мэт хайрлах
愛（いと）おしむ、極（きわ）めて大切（たいせつ）にする
love dearly; cherish deeply
нүдэнд дурайх
くっきり見える、ありありと目に浮かぶ
stand out clearly; be vividly impressed
нүдэнд орсон өргөс
うっとうしい存在、目の上のたんこぶ
thorn in one's side; pain in the neck
нүдэнд оч гялбах
目から火花が出る
sparks fly from eyes; see red
нүдэнд торох
目に留（と）まる
catch one's attention; strike one's eye
нүдэнд тусах
目につく
catch one's eye; be noticeable
нүдэнд өртөх
目に触（ふ）れる
catch one's eye; come into view
нүдээ тормолзуулах
目をくりくりさせる
widen one's eyes; look astonished
саравчлан харах
額に手をかざす
shield one's eyes with hand; shade one's brow
сонор мэлмийд хүрэх
人々に知られる、耳目（じもく）を集める
reach public knowledge; draw attention
сонорт хүргэх
お耳に入れる
inform; bring to one's attention
сонсох ч үгүй
耳を貸そうともしない
not give an ear; ignore completely
сонсох чихгүй
聞く耳を持たない
unwilling to listen; deaf to appeals
сураг ажгаар
聞きかじりで、伝聞（でんぶん）で
hearsay; second-hand information
сэм чагнах
聞き耳を立てる
listen intently; prick up one's ears
том зургаар харах
全体像（ぜんたいぞう）をとらえる、大局的（たいきょくてき）に見る
to see the big picture; take a broad view
усан нүдлэх
泣きぬれる
weep; cry one's eyes out
харааг булаах
目を奪う、視線を釘付けにする
capture one's attention; hold one's gaze
харсан ч хараагүй мэт өнгөрөөх
見て見ぬふりをする
ignore; turn a blind eye to; pretend not to see
хонгилын үзүүрт гэрэл харагдах
光明（こうみょう）がさす、希望の光が見える
light appears at the end of the tunnel; hope dawns
хүний үнэргүй
非情（ひじょう）、冷酷無比（れいこくむひ）
heartless, ruthless
үзэж алдаж үсэрч наалдах
あれこれ手を尽くす
try everything possible
その他の身体イメージ Биеийн бусад дүрслэл 53
皮膚、髪、声、姿勢など、ほかの身体イメージを用いる慣用表現をまとめています。
бээрсэн аалз шиг
のそのそした
move sluggishly
нэрийн хуудас болохуйц
看板的な存在、目玉となる
to be iconic; to be a signature attraction
он цаг улирах
時間を経る（ときをへる）
time passes; the years go by
он шувтрах
年の瀬（としのせ）が迫る
the year-end is drawing near
ор нэр төдий
名目（めいもく）ばかりの
merely nominal; in name only
оромдсон ажил
やっつけ仕事、お座なりの仕事
sloppy work; half-hearted effort
охь шим
真髄（しんずい）、エッセンス (essence)
essence; core; the heart of the matter
под хийх
まんざらでもない、満ち足りる
not unpleasant; satisfied
салаа замын эх
分かれ目、分岐点（ぶんきてん）
turning point, fork in the road
сүүлгүй чоно
頭の黒い鼠 ♦ 泥棒のこと
black-headed rat; a thief
таван цаас олох
小金（こがね）を稼（かせ）ぐ
to earn a little money on the side
тараа таниулах
正体を現す（しょうたいをあらわす）
to reveal one's true colors
тэнэглэлийн туйл
愚の骨頂（ぐのこっちょう）
the height of folly
төрийн төлөө оготно боож үхэх
取り越し苦労（とりこしぐろう）、杞憂（きゆう）
needless worry; groundless fear
удам тасрах
血筋（ちすじ）が途絶（とだ）える
lineage severed
урам хайрлах
元気（げんき）づける、励（はげ）ます
encourage; hearten
урдаа барих
先頭（せんとう）を行く、トップを行く
lead; be foremost
уруу татах
足を引っ張る
hold back; drag down
хагас дутуу
中途半端（ちゅうとはんぱ）に、なまじっか
half-heartedly; halfway; half-heartedly
хагас хугас
なまはんか、中途半端（ちゅうとはんぱ）
half-heartedly; incomplete; half-baked
халаас хоосон
無一文（むいちもん）
empty-handed; penniless; broke
хармалсан юм
不明
A thing that was begrudged/envied.
хаяа түших
身を寄せる、奇遇（きぐう）
draw near; huddle together; a curious coincidence
хойд хормойгоороо урд хормойгоо нөхөх
その場しのぎ、自転車操業（じてんしゃそうぎょう）
rob Peter to pay Paul; living hand to mouth; stop-gap measures
хонх нь дуугарахаар дамар нь таг
足並みが揃わない、息が合わない
be out of step; be off beat; not in sync
хувиа борлуулж довоо шарлуулах
自己中（じこちゅう）、身勝手（みがって）
selfish; self-centered; putting oneself first
хувцасны гол
でくの坊、お飾り人形
mere figurehead; puppet; ornamental dummy
хулгайн замаар
人目を盗んで（ひとめをぬすんで）、ズルをして
by stealth; sneakily; underhandedly
хүний нохой идэхээс өөрийн нохой ид
他人の犬に食われるくらいなら、自分の犬を食え
Rather than be eaten by another's dog, eat your own dog.
хүний цогио цогио болохгүй
不明
(fragment; meaning unclear)
хөндүүр сэдэв
敏感な問題、頭の痛い問題
sensitive subject; touchy issue
цалингаас цалингийн хооронд
給料で食いつなぐ
live hand to mouth; scrape by on one's salary
царцанги байдал
手詰（てづ）まり、 膠着状態（こうちゃくじょうたい）
deadlock, stalemate
цойлж гарах
抜きんでる、頭角（とうかく）を現（あらわ）す
stand out, distinguish oneself
чамлахааргүй
申し分（もうしぶん）のない、満足のいく
satisfactory, nothing to complain about
чинээнд нь тултал
目一杯、限界まで
to the limit; to the maximum
шингэн мөр үзэх
小用（しょうよう）を足す
urinate
шинэ ногоо
うら若い女性 c.f. нялх ногоо
young woman; lass
шуудайд хийсэн эвэр шиг
足並みが揃わない、ガタピシする
discordant; out of step; shaky
эл дол болох
陳腐（ちんぷ）になる
become hackneyed; grow stale
эрэлд мордох
探し求める
set out in search of
эсрэг үр дүнд хүрэх
逆効果（ぎゃくこうか）、裏目に出る（うらめにでる）
to backfire; to have the opposite effect
юмны эзэн, сумны занги
責任者（せきにんしゃ）、元締め（もとじめ）
the person in charge; the head honcho
яах ийхийн зуургүй
あっという間に、どうこうする間もなく
in the blink of an eye; before one can do anything
явдал суудал
手間暇（てまひま）、厄介事（やっかいごと）
trouble; a nuisance
ягтаа тулах
手詰まりになる、にっちもさっちもいかなくなる
to be at a dead end; to be stuck with no way out
үйл тамаа цайх
散々（さんざん）な目に遭う、辛酸（しんさん）をなめる
have a terrible time; suffer greatly
үйл тамыг нь үзэх
ひどい目に遭わせる
give someone a hard time
үйлдлээрээ үлгэрлэх
身をもって示す、お手本（てほん）になる
be a model; set an example
үхэр цамаа харайх
未曾有（みぞう）の体験（たいけん）をする、辛酸（しんさん）をなめる
endure hardship; suffer greatly
өв тэгш
均整（きんせい）がとれた、万遍（まんべん）なく
well-balanced; even-handed; impartial
өнөө маргаашаа аргацаах
その場をしのぐ、その日暮らし
get by day to day; live hand to mouth
өөрөө өөртөө эзэн байх
主体性（しゅたいせい）を持つ
have agency; maintain autonomy