苦労・辛苦 Зовлон бэрхшээл 35
амаараа шороо үмхэх
1. 欺かれる; 2. 困窮する
be deceived; face hardship
бор зүрхээрээ
寄る辺もなく（よるべもなく）
with no refuge; wholeheartedly
бэрхийг сөрөх
困難に立ち向かう
face difficulties; confront hardship
бэрхшээлийг даван туулах
困難を乗り越える
overcome difficulties; surmount obstacles
гол зогоох
生き延びる
manage to stay alive; scrape by
гон бие гозон толгой
身寄（みよ）りがない、天涯孤独（てんがいこどく）
have no one to rely on; utterly alone in the world
гудамжинд гарах
生活が立ち行かなくなる、路頭（ろとう）に迷う
end up destitute; become homeless
даахгүй нохой булуу хураана
耐えられない犬は土くれを集める
A dog that cannot endure [a burden] gathers clods.
literal only; meaning unclear (check)
давааны цаана даваа
一難去ってまた一難、次々と降ってくる
misfortune upon misfortune; troubles never end
дөнгөн данган
かろうじて、やっとこすっとこ
barely; by the skin of one's teeth
зовлон дээр зовлон нэмэх
傷口に塩を塗る
rub salt in the wound; add insult to injury
зовсон хүн жаргах
苦しんだ人はやがて安らぐ
One who has suffered comes to know ease.
idiom: after hardship comes relief
зүрх шимшрэх
胸が張り裂けそうな、悲痛（ひつう）な
heart-wrenching; deeply painful
модоо барих
落ちぶれる、困窮（こんきゅう）
fall to ruin; poverty
нервээ барах
神経をすり減らす
wear out one's nerves; fray one's nerves
нохой явган гахай нүцгэн
裸一貫（はだかいっかん）、すかんぴん
naked and bare; with nothing
нохой явган гахай нүцгэн
犬は徒歩、豚は裸
The dog on foot, the pig naked.
fragment; meaning unclear (check)
нугачааг туулах
紆余曲折（うよきょくせつ）を経る
go through twists and turns; take a winding path
нуруу тэнийх
苦労から解放される、一息（ひといき）つく
lift a burden; catch one's breath
нусаа хацартаа наах
鼻水を垂らす、つらい思いをする
run a runny nose; suffer hardship
сорилттой тулгарах
試練（しれん）を迎える
face a trial; meet a challenge
сорилтыг давах
試練を乗り越える
overcome a trial
тарчилган зовоох
虐待（ぎゃくたい）
maltreat; abuse; torture
тарчлан зовох
もだえ苦しむ
writhe in agony; suffer greatly
ужиг асуудал
かねてよりの課題、懸案事項（けんあんじこう）
long-standing issue; chronic problem
хал үзэж халуун чулуу долоох
臥薪嘗胆（がしんしょうたん）、艱難辛苦（かん なんしんく）
endure hardship; face adversity with resolve; prepare for revenge
хоногийн хоолоо яая гэж байгаа
食うや食わずの、日々の糧にも困る
struggle to get by; have difficulty feeding oneself
хоногийн хоолоо яая гэж байгаа
食うや食わずの、日々の糧にも困る
struggle to get by; have difficulty feeding oneself
хуруу хумсаа хугалах шахам
苦労を重ねて、身を粉（こな）にして
struggle hard; toil and labor
чүү чамай
やっとのことで
barely; just barely; with difficulty
шар нар, бор хоног
1. 日夜（にちや）; 2. 困窮（こんきゅう）した日々
day and night; hardship; difficult times
үйлээ үзэх
苦労（くろう）する、四苦八苦（しくはっく）する
suffer greatly; be in distress
үйлээ үзэх
苦労（くろう）する、四苦八苦（しくはっく）する
suffer greatly; be in distress
үхэр цамаа харайх
未曾有（みぞう）の体験（たいけん）をする、辛酸（しんさん）をなめる
endure hardship; suffer greatly
үхэр цамаа харайх
未曾有（みぞう）の体験（たいけん）をする、辛酸（しんさん）をなめる
endure hardship; suffer greatly
窮地・行き詰まり Хүнд байдал 49
Пандорагийн хайрцаг
パンドラの箱 (Pandora's box)
Pandora's box
амин чухал асуудал
最重要課題（さいじゅうようかだい）、死活問題（しかつもんだい）
matter of life and death; critical issue
арга мухардах
途方（とほう）に暮れる
be at a loss; be baffled
асуудал сөхөгдөх
問題が浮上する
raise a question; come to the surface
асуудал урган гарах
問題が浮上（ふじょう）する
raise a question; come to the fore
асуудал хурцаар тавигдах
問題が深刻化（しんこくか）する
become more serious; sharpen
асуудал хөврөх
問題が相次ぐ、問題が後を絶たない
crop up repeatedly; arise in succession
балаг тарих
トラブルの種になる
be a source of trouble
баруун зүүнээ ч мэдэхгүй
右も左もわからない、どうしていいか分からない
not know right from left; be at a loss
босго өндөр байх
ハードルが高い、要件が厳しい
high bar; strict requirements
буланд шахах
追いつめる、窮地に陥らせる
back into a corner; drive to desperation
бухал дотроос зүү хайхтай адил
大海に落ちた針を探すようなもの
like searching for a needle dropped in the sea
бөөн юм болох
大事（おおごと）になる
become a big deal; escalate
гамшгийн түвшинд хүрэх
危機的（ききてき）な状況になる
reach crisis level; become critical
гар мухардах
手詰まり（てづまり）、刀折れ矢尽きる（かたなおれやつきる）
come to a standstill; exhaust all options
гарцгүй болох
解決策（かいけつさく）がない、膠着状態（こうちゃくじょうたい）になる
have no solution; reach deadlock
гацааг арилгах
停滞（ていたい）を打開（だかい）する
break through deadlock; resolve stalemate
гацаанд орох
行き詰まる、膠着状態（こうちゃくじょうたい）になる
reach an impasse; become deadlocked
гонжийн жоо
望むべくもない
next to impossible; out of reach
дааж давшгүй
手に負（お）えない、能力を超えた
beyond one's capability; over one's head
дотроо зөрчилтэй
自己矛盾、内部抗争
internal contradiction; civil strife
дутуу алсан могой шиг
中途半端な、蛇の生殺し
half-hearted; in limbo
дээсэн дөрөөн дээр дэнжигнэх
存亡の危機（そんぼうのきき）、風前の灯火（ふうぜんのともしび）
on the brink; hanging by a thread
засал авахгүй
〔修理しても〕直らない、手の施しようがない
beyond repair
зуун задгай жаран хагархай
滅茶苦茶（めちゃくちゃ）、支離滅裂（しりめつれつ）
chaotic; disjointed; haywire
зөөлөн боорцог биш
やわではない、一筋縄（ひとすじなわ）ではいかない
no easy task; take some doing
мухардалд орох
行き詰まる
reach a dead end; reach a stalemate
наашаа ч үгүй цаашаа ч үгүй
抜き差しならない、身動きがとれない
stuck fast; unable to move either way
наашаа ч үгүй, цаашаа ч үгүй гацах
にっちもさっちもいかない、抜き差しならない
be at a complete deadlock; be stuck with no way out
наян юм болох
厄介（やっかい）なことになる、七面倒（しちめんどう）くさい
become a hassle; turn into a pain
нэвтэршгүй цайз
難攻不落の城（なんこうふらくのしろ）
an impregnable fortress; a hard nut to crack
отоонд орох
待ち伏せされる
fall into an ambush
саад бартаа
障害物（しょうがいぶつ）
obstruction; obstacle
саад тотгор
障壁（しょうへき）、支障（ししょう）
barrier; hindrance
сорилтын үе
試練（しれん）の時、正念場（しょうねんば）
time of trial; critical moment
тус болохоос илүү ус болох
無用の長物（むようのちょうぶつ）、かえって邪魔（じゃま）
more trouble than it's worth; a useless burden
тээг болох
足手（あしで）まといになる、障壁（しょうへき）になる
become a hindrance; be an obstacle
уршиг тарих
問題を引き起こす
cause trouble; stir up problems
усанд автах
浸水（しんすい）、冠水（かんすい）
flooded; submerged
усанд боогдох
冠水で立ち往生（かんすいでたちおうじょう）
stranded by flooding
хагарал тэмцэл
仲間割（なかまわ）れ、内部抗争（ないぶこうそう）
internal strife; factional conflict
хөндүүр сэдэв
敏感な問題、頭の痛い問題
sensitive subject; touchy issue
цаг хүндрэх
厳しい状況になる
situation becomes difficult
цагдаагийн хаалга татах
警察の厄介（やっかい）になる
get in trouble with the police; face legal trouble
царцанги байдал
手詰（てづ）まり、 膠着状態（こうちゃくじょうたい）
deadlock, stalemate
цасанд боогдох
雪に閉じ込められる
be snowed in
чөдөр тушаа болох
妨（さまた）げになる、足枷（あしかせ）となる
become an obstacle; be a hindrance
чөдөр тушаа болох
妨（さまた）げになる、足枷（あしかせ）となる
become an obstacle; be a hindrance
шахаанд оруулах
追い詰める、プレッシャーをかける (pressure)
corner; put under pressure
その他の困難 Бусад бэрхшээл 29
авч ч болохгүй, хаяж ч болохгүй
帯に短し襷に長し、痛しかゆし
neither here nor there; awkward fit
болохоос нь болохгүй хүртэл
結果はどうあれ、手段（しゅだん）を尽くして
spare no effort; try everything
бор хоног шар нарыг өнгөрөөх
なんとか暮らしていく
get by; scrape along
гал намжаах
当座（とうざ）しのぎ
makeshift measure; temporary expedient
гуя дагаж хүзүү
余計（よけい）なものが付いてくる、紐付（ひもつ）き
strings attached; unwanted baggage
дагаар орох
降伏（こうふく）する
surrender; submit
нойтон хамуу шиг
しつこく付きまとう、金魚のフン
cling like a leech; be a clingy hanger-on
нохойтой тэрсэлдвэл хормойгүй
犬と争えば裾がない
If you quarrel with a dog, you'll be left without a hem.
idiom: even a lesser conflict still costs you something
нэрмээс болох
負担（ふたん）になる
to become a burden
оргон зайлах
逃亡（とうぼう）
flee; escape
оргон зугтах
失踪（しっそう）
go missing; disappear
сөрж зогсох
食い止める、阻止（そし）する
stop; block; halt
сөрөн зогсоох
阻止（そし）
stop; prevent
сөрөн зогсох
阻止（そし）
stop; prevent
тулган хүлээлгэх
(意見などを)押しつける、無理に承知させる
force upon; impose by pressure; coerce
тээр болох
重荷（おもに）になる、負担（ふたん）になる
become a burden; be heavy on someone
төвөг чирэгдэл
負担（ふたん）、厄介（やっかい）
burden; trouble; bother
төрийн төлөө оготно боож үхэх
取り越し苦労（とりこしぐろう）、杞憂（きゆう）
needless worry; groundless fear
хатуу самар
手に負えない人、難物（なんぶつ）
stubborn person; difficult person; tough nut to crack
хоол хороох
無駄飯（むだめし）、穀潰し（ごくつぶし）
burden; deadweight; freeloader
хоол хороох
無駄飯（むだめし）、穀潰し（ごくつぶし）
burden; deadweight; freeloader
хэр баргийн юманд
ちょっとやそっとじゃ
not by much; not easily; with difficulty
хүндээр тусах
負担（ふたん）になる、重くのしかかる
become a burden, weigh heavily
хүчээр тулгах
強要（きょうよう）する
force; compel
хөдөлмөрийг үнэгүйдүүлэх
労苦（ろうく）を無（む）にする
render effort futile; nullify hardship
шахалт үзүүлэх
圧力をかける
apply pressure
шахан хавчих
締め付ける
squeeze tight; clamp down
явдал суудал
手間暇（てまひま）、厄介事（やっかいごと）
trouble; a nuisance
үүрч дүүрэх
背負（せお）う、担（にな）う
shoulder, bear the burden of
対立 Зөрчил 63
агсам тавих
酔って暴れる、くだを巻く
get drunk and rowdy
ам зөрөх
口喧嘩（くちげんか）する
have a quarrel; bicker
ам мурийх
言い争う、口喧嘩（くちげんか）する
squabble; argue
амь тэмцэх
1. 生死の境をさまよう; 2. 死に物狂い（しにものぐるい）になる
struggle at death's door; fight desperately
амьд гарах
生き残る、命拾（いのちびろ）いする
survive; live to fight another day
бие биенийхээ бөгсийг ухах
泥仕合（どろじあい）
mudslinging; dirty fight
боож үхэх бор шидэмс эрэх
怒り狂う、憤懣焦燥（ふんまんしょうそう）
rage furiously
будлиан хутгах
引っかき回す、混乱（こんらん）させる
stir up; create confusion
бурууг тохох
なすりつける、責任転嫁（せきにんてんか）する
shift blame; transfer responsibility
бут цохих
こてんぱんにする、撃破（げきは）する
demolish; crush decisively
бууны нохой
猟犬（りょうけん）、密告者（みっこくしゃ）
hunting dog; informant
бярандаа эрдэх
力任せ（ちからまかせ）、ゴリ押し（ごりおし）
brute force; bulldoze
бөгс ухах
あら探しをする
find fault; nitpick
гай чирэх
トラブルを巻き起こす、災（わざわ）いをもたらす
stir up trouble; bring calamity
гал нээх
火蓋（ひぶた）を切る
open fire; fire the first shot
гал өрдөх
焚（た）きつける
incite; stir up
галзуу нохойнд салхи нэмэр
狂った犬に風が加わる
For a rabid dog, wind is an addition.
idiom: adding an aggravating factor to an already dangerous situation makes it worse
галын шугамд ажиллах
最前線（さいぜんせん）に立つ
work on the front lines
гарын шүүс болох
ボコボコにされる、いたぶられる
get roughed up; be mistreated
гурвалжин дөрвөлжин зодоон
三つ巴（みつどもえ）の争い、竜闘虎争（りゅうとうこそう）
three-way power struggle; clash of giants
гэдсэндээ хөлөө хийлцэх
仲違（なかたが）いする
fall out with each other; become estranged
гэдэн хөдлөх
カチンとくる、憤慨（ふんがい）する
be offended; take umbrage
гээндээ ч бий, гоондоо ч бий
どっちもどっち、双方（そうほう）に非（ひ）がある
both are at fault; six of one, half a dozen of the other
гүжирдэн гүтгэх
誹謗中傷（ひぼうちゅうしょう）
slander and defame
дайны хөлд үрэгдэх
戦禍（せんか）を被（こうむ）る
suffer the ravages of war
дайран дээр нь давс хийх
火に油を注ぐ
add fuel to the fire
дайсны гарт орох
敵の手中（しゅちゅう）に落ちる
fall into the enemy's hands
дайсны талд орох
敵方（てきがた）につく、寝返（ねがえ）る
defect to the enemy; betray
далаар нь тавих
一本取る（いっぽんとる）、打ち負かす（うちまかす）
outwit; get the upper hand
далан таваар бууж өгөх
降伏（こうふく）する
surrender
донго хүртэх
お目玉（めだま）をくらう、叱責（しっせき）される
catch it from someone; get scolded
дотор харлах
苦々（にがにが）しく思う、胸くそ悪くなる
resent; sick at heart
дуулиан дэгдээх
物議（ぶつぎ）を醸（かも）す
stir up trouble; raise a ruckus
дэр авах
一矢報いる
strike back; get one's own back
мад тавих
チェックメイト (checkmate)、王手（おうて）をかける
checkmate; put in check
нам тавих
やっつける、打ち負かす
beat; defeat; crush
нармайг нь нээх
ボコボコにする、鼻から血が出るほど殴る
beat to a pulp; pummel bloody
нохой хуцсан чинээ тоохгүй
屁（へ）とも思わない、歯牙（しが）にもかけない
dismiss out of hand; scoff at
нохойд барьдаг мод
矢面（やおもて）、汚れ役（よごれやく）
scapegoat; dirty work
ноён урваач
裏切り者の主人
A treacherous lord.
ноён хүний дайсан
主人は人の敵である
The lord is man's enemy.
ноёнтой нүүрэлдэхээр нохойтой нүүрэлдсэн нь дээр
主人と向き合うくらいなら犬と向き合う方がまし
Better to face a dog than to face a lord.
idiom: confronting a powerful master is more dangerous than confronting a dog
ноёнтой тэрсэлдвэл толгойгүй
主人に逆らえば首がない
If you defy a lord, you'll be headless.
idiom: defying authority costs you your life
нэг тийшээ шийдэгдэх
解決（かいけつ）、一件落着（いっけんらくちゃく）
to be resolved; to settle; to come to a conclusion
нэгийгээ үзэж нэхий дээлээ уралцах
張り合う、対抗（たいこう）する
to rival; to compete against
нэр төрд халдах
中傷（ちゅうしょう）する
to slander; to speak ill of one's reputation
танилын нүүр халуун
身内（みうち）びいき、コネ (connection)
favoritism toward one's own; connections
тулга тойрсон хэрүүл
内輪（うちわ）もめ
a family squabble; an internal quarrel
хариу барих
返礼（へんれい）する、報復（ほうふく）する
return a favor; take revenge; reciprocate
хэл зүгшрүүлэх
口慣らし
warm up one's speech, practice talking
хэлж ирдэггүй хийсч ирдэг
何の前触れもなく起こる
to happen without warning; to come out of nowhere
хэрүүлийн гал
論争（ろんそう）の火だね
spark of dispute
хүнийг хазан нохой шүдээ арзайлгахгүй
人を噛んだ犬は歯をむき出しにしない
A dog that has bitten someone doesn't bare its teeth [again].
idiom: one who has already done real harm doesn't need to threaten first -- true danger gives no warning
цаг минуттай уралдах
一刻を争う（いっこくをあらそう）、時間との戦い（じかんとのたたかい）
race against time; urgent struggle
цаг мөчтэй уралдах
時を争う（ときをあらそう）
race against time; beat the clock
шагналын хур буух
立て続けに受賞する
receive honors in succession; win multiple awards
шулуун дардан
平坦（へいたん）、順風満帆（じゅんぷうまんぱん）
smooth sailing; straightforward progress
энгэрээ цоолох
受勲（じゅくん）、受賞（じゅしょう）
to be decorated; to win an award
эрээгүй нохой идэш олохгүй
探し回らない犬は餌を見つけられない
A dog that hasn't searched won't find food.
idiom: no effort, no reward
яваагүй нохой яс олохгүй
出歩かない犬は骨を見つけられない
A dog that hasn't gone out won't find a bone.
idiom: no effort, no reward
явсан нохой яс зууна
歩き回った犬は骨にありつく
A dog that has gone about gets to chew a bone.
idiom: the one who makes the effort reaps the reward
ямхын бодлого
ゆでガエル戦法、真綿で首を絞める
the boiling frog strategy; tightening the noose slowly
үгийн дайн
舌戦（ぜっせん）
war of words
危険 Аюул 34
ам мөлтөс
あわや、間一髪（かんいっぱつ）
narrow escape; close call
амь дүйн зугтаах
命からがら逃げだす
escape by the skin of one's teeth
амь мултрах
命拾い（いのちびろい）
have a close call; get a second chance at life
амь наана там цаана
生き地獄を見る、生死の境をさまよう
live through hell; be on the brink of death
амь насаараа дэнчин тавих
命を危険にさらす
stake one's life; risk one's neck
амь хэлтрэх
1. 命拾（いのちびろ）いする; 2. 恩赦（おんしゃ）される
have a narrow escape; be pardoned
амь өрссөн
命がけの
at the cost of one's life; life-and-death
амь өрөх
命をかける
risk one's life
барцад арилгах
厄難（やくなん）を逃（のが）れる
escape danger
бусдын зууш болох
いいように利用される、餌食（えじき）になる
become someone's tool; be exploited
газар тэнгэр нийлэх
天変地異（てんぺんちい）、天地（てんち）がひっくり返る
upheaval; heaven and earth turn upside down
гал ус руу ч хамаагүй
たとえ火の中、水の中（たとえひのなかみずのなか）
through fire and water
галав юүлэх
この世の終わり、宇宙の終焉（しゅうえん）
end of the world; apocalypse
галзуурахад ганц хуруу дутуу
気が狂う一歩手前（きがくるういっぽてまえ）、発狂寸前（はっきょうすんぜん）
on the verge of madness; about to lose one's mind
жолоодлогоо алдах
操縦不能（そうじゅうふのう）
lose control; fail to steer
зүрх үхэх
肝（きも）をつぶす
lose one's nerve; be horrified
нохой гаслам халуун
猛暑（もうしょ）、うだるような暑さ
intense heat, scorching heat
нохой гаслам халуун
犬もうめくほどの暑さ
Hot enough to make a dog groan.
idiom: extremely hot (hot enough to make even a dog groan)
нуруугаар хүйт даах
背筋（せすじ）が寒くなる
chills run down one's spine
сайнаасаа илүү саарыг дагуулах
むしろ害になる
do more harm than good
сэтгэлд сэв суух
心が傷つく
one's heart is wounded
сүрдүүлэн мөнгө салгах
恐喝（きょうかつ）
extort; squeeze money under threats
хал балгүй
害（がい）をなさない、差し障り（さしさわり）のない
harmless, inoffensive
хар гай
弊害（へいがい）、邪魔者（じゃまもの）
evil; bane; hindrance
хоморголох
1. 巻き狩り（まきがり）; 2. 迫害（はくがい）
to round up, to persecute
хохирогчийн дүр эсгэх
被害者面（ひがいしゃづら）する
play the victim; feign victimhood
хохирогчийн дүр эсгэх
被害者面（ひがいしゃづら）する
play the victim; feign victimhood
хүн алж хүрээ талаагүй
虫も殺さぬ、人畜無害（じんちくむがい）
harmless; meek; could not hurt a fly
хүнийг хорлох хүн амаа ярзайлгахгүй
人を害しようとする者は口を大きく開けない
A person who means to harm another doesn't open their mouth [show it].
idiom: true intent to harm is not announced beforehand
шүдгүй арслан шиг болох
牙（きば）を抜かれる
be stripped of power; be rendered harmless
үзээд алдах
当たって砕ける、ダメもと
take a chance; risk everything
үхэнгээ алдах
死ぬ目に遭う（しぬめにあう）
face danger; risk death
үхэнгээ алдах
死ぬ目に遭う（しぬめにあう）
face danger; risk death
үхэх сэхэхээ үзэх
いちかばちか、生死をかける
risk one's life; gamble on life and death
法・犯罪 Хууль, гэмт хэрэг 24
аавын хаалга татах
投獄（とうごく）される
be imprisoned
бялуу хуваах
甘い汁を吸う、山分けする
get a share of easy money; split the spoils
гар дүрэх
手を染める、首を突っ込む
get involved; dip one's hand in
гол гаргах
1. 川を渡す; 2. だます、巻き上げる
1. ferry across a river; 2. swindle; extort
гор нь гарах
ツケが回る
bills come due; past deeds catch up with you
горыг амсах
報（むく）いを受ける、ツケが回る
face the consequences; get what one deserves
гэмээ цайруулах
罪滅ぼし、あがなう
atone for one's sins; make amends
давхар дээл
国会議員による公務員の兼任
dual position; conflict of interest
дундаас нь идэх
中抜き（なかぬき）、ピンハネ
skim off the top; cut a slice
их гарын хулгайч
大泥棒（おおどろぼう）
major thief; master thief
луу унжих
踏み倒す、頬かむりする
dodge payment; dodge responsibility
молиго үмхүүлэх
騙す（だます）、偽る（いつわる）
deceive; falsify
мөнгө завших
着服（ちゃくふく）する
embezzle; misappropriate funds
мөнгө идэх
着服（ちゃくふく）する、私腹（しふく）を肥やす
embezzle; line one's pockets
мөнгө цөлмөх
お金をかすめ取る、ピンハネする
skim money off the top; take an illicit cut
нарсанд суух
入獄（にゅうごく）する、ムショ入りする
go to prison; do time
нарснаас наранд гарах
出獄（しゅつごく）する、娑婆（しゃば）に出る
get out of prison; return to the free world
нүглээ цайруулах
罪を清める
wash away one's sins
нүгэл хураах
罪作りなことをする
do something sinful
ухамсрын шанаа өгөх
折檻（せっかん）する、体罰（たいばつ）を与える
discipline; punish physically
хосыг нь шувтрах
懲（こ）らしめる
punish; teach a lesson
хуулийг гууль болгох
法律の有名無実化（ほうりつのゆうめいむじつか）
reduce law to a dead letter; make law meaningless
хууль гэж гууль
法律とは名ばかり
law in name only; nominal law
эелдэг хүйтэн
慇懃無礼（いんぎんぶれい）
coldly polite; distant politeness; apparent courtesy