理解・悟り Ойлголт 47
арван хуруу шигээ мэдэх
知り尽くしている（しりつくしている）、熟知（じゅくち）
know through and through; be thoroughly versed
баруун зүүнээ ч мэдэхгүй
右も左もわからない、どうしていいか分からない
not know right from left; be at a loss
барьцгүй байх
捉（とら）えどころがない
hard to grasp; elusive
билгийн нүд
法眼、智慧の眼
wise eye; eye of wisdom
буруу ойлголт төрүүлэх
誤解を招く
cause a misunderstanding
бурхан л мэднэ
神のみぞ知る
God knows; only the gods know
бурханы хутаг олох
悟りを開く
achieve enlightenment
бүдэг бадаг
不鮮明（ふせんめい）、かすかな
indistinct; faint
бүхнийг мэддэг царайлах
知ったふうな口を利く、半可通（はんかつう）
talk as if one knows everything; give oneself airs
гавал толгойтой
頭がいい
clever; quick-witted
голыг нь олох
要点（ようてん）を押さえる、核心（かくしん）をつく
hit the mark; get to the heart of the matter
гэсдэггүй толгой
うすのろ、ぼんくら
dullard; blockhead
гүйлгээ ухаантай
頭が切れる、機転が利く
quick-witted; sharp-minded
есөн шид нь бүрдсэн
手練手管（てれんてぐた）、策に富む
cunning; full of tricks; resourceful
жирэмсэн эмийн шээх газраас хол явж үзээгүй
井の中の蛙（いのなかのかわず）
frog in a well; limited perspective
загтанасан газар маажих
痒い所に手が届く、核心（かくしん）をつく
touch the sore spot; hit the nerve
загтнасан газар маажих
かゆいところに手が届く、ツボを得た
scratch the itch; hit the mark
зах зухтай болох
多少（たしょう）は分かるようになる、糸口（いとぐち）をつかむ
get a rough grasp of, get a foothold in understanding
илүү оймс элээсэн
年の功（としのこう）、一日の長（いちじつのちょう）
gain from age; experience counts
малч ухаан
遊牧の知恵
nomadic wisdom
мэддэг дангийн жаа биш
守備範囲外（しゅびはんいがい）
outside one's wheelhouse; not one's area of expertise
мэдлэг хуримтлуулах
知識を身に付ける
accumulate knowledge; gain expertise
мэдлэгээ зузаатгах
見識（けんしき）を高める
broaden one's knowledge; deepen one's insight
мэдэхийн дээдээр мэдэх
わかりきった、重々承知（じゅうじゅうしょうち）
know full well; be keenly aware
мэдэхийн цаагуур мэдэх
十分すぎるほど知っている、重々承知（じゅうじゅうしょうち）
know all too well; be thoroughly aware
мэргэжилдээ эзэн
専門をきわめる
master one's profession; be an expert in one's field
мөсөн уулын оргил
氷山の一角（ひょうざんのいっかく）
tip of the iceberg
нэвт харах
透視（とうし）する
to see through; to perceive
орой руу орох
合点（がてん）する、腑（ふ）に落ちる
to understand; to catch one's meaning
оюуны бяд
知力、知能
intellect; intelligence
сэтгэл рүү өнгийх
思いを探る、心中（しんちゅう）を察する
plumb one's thoughts; read one's mind
тайлж унших
解読
decode; decipher; read
туршлага солилцох
経験を分かち合う
share experiences
туршлага судлах
経験に学ぶ
learn from experience
туршлага хуримтлуулах
経験を積む
accumulate experience; gain experience
тус мэддэггүй
恩知らず
ungrateful
тэнэгрэлд орох
白痴化する
become stupid; suffer loss of faculties
утга агуулга муутай
中身がない、内容に乏しい
hollow content; lacking substance
утга төгөлдөр
意義深い
meaningful; full of significance
утга учир
意義
meaning; significance
ухаж өгөхгүй
意味が取れない、理解できない
make no sense; be incomprehensible
учрыг олохоо байх
訳が分からなくなる
lose the thread; become confused
хоёрдмол утгатай
両意にとれる、曖昧な
ambiguous; open to two interpretations
хэл ус мэдэхгүй
(現地の)言葉ができない
not speak the language; not know the local language
хэрээ мэдэхгүй
身の程(みのほど)を知らない、限度(げんど)をわきまえない
to not know one's place; to be presumptuous
шалихгүй амьтан
器（うつわ）が小さい、チンケなやつ
small-minded person; petty person
өрөөсгөл ойлголт
偏ったものの見方、誤った認識
biased view; misunderstanding
思考・熟慮 Эргэцүүлэл 64
авах гээхийн ухаан
取捨選択（しゅしゃせんたく）
selecting what to keep and what to discard
алдаагаа хаацайлах
言い訳（いいわけ）、弁解（べんかい）
make excuses for one's mistake
амандаа орсоноо хэлэх
思いつきを口にする、深く考えずにしゃべる
blurt out; speak without thinking
бодит байдлаас зөрөх
実情に合わない、実態にそぐわない
not match reality; diverge from actual conditions
бодоод бодоод бодын шийр дөрөв
考えてもたかが知れている
it's only common sense
гол санаа
主眼（しゅがん）、ポイント
point
гол түлхүүр
要諦（ようてい）、キーポイント
key point
гол цөм
核心（かくしん）、主体（しゅたい）
core, crux
давуу болон сул талууд
長所と短所、メリットとデメリット
strengths and weaknesses; pros and cons
дотор хүн
内なる声、腹の虫
inner voice; gut feeling
дуншсаны эцэст
逡巡の末
after much deliberation; in the end
дутуу үнэлэх
みくびる、過小評価する
look down on; underestimate
дүрслэн бодох
思い描く
imagine; picture
зүрх сэтгэлийн дуудлага
内なる声（うちなるこえ）、真意（しんい）
inner voice; true intention
ирээдүй бүрхэг байх
先行きが不透明、見通しは暗い
future looks grim; prospects unclear
итгэл төгс байх
確信している、信じてやまない
firmly convinced; have unshaken belief
логик сайтай
論理的な、理路整然とした
logical; coherent; systematic
маргах юм алга
論じるまでもない、論を俟たない
beyond argument; needless to discuss
наанатай цаанатай хандах
柔軟（じゅうなん）に捉える
take a flexible view; approach with give and take
ниргэсэн хойно хашгирах
後手後手に回る、後悔先に立たず
too little too late; shut the barn door after the horse has bolted
нь зүйн хэрэг
～のはもっともなことだ
it is only natural; it is only right
нь лавтай
きっと、～なのは確かだ
it is certain; it must be so
нэг зоосны хоёр тал
紙一重（かみひとえ）、表裏一体（ひょうりいったい）
two sides of a coin; inseparable
нэг талыг барьсан
えこひいきの、偏向（へんこう）した
partial; biased; one-sided
ов мэх
策略
strategy; stratagem; scheme
оюун бодлоо цэгцлэх
考えをまとめる、気持ちの収拾
collect one's thoughts; settle one's mind
санаа авахуйц
参考になる
serve as reference; be informative
санаа дагах
気のせい
it's all in one's mind; one's imagination
санаанд нийцсэн
気に入った（きにいった）、理想的（りそうてき）
to one's liking; ideal; satisfactory
санасандаа хүрэх
思い通りになる、意にかなう
come true; meet one's ideal
санасны гарз
論外（ろんがい）、考えるだけ無駄（むだ）
out of the question; a waste of thought
стратегийн ач холбогдол
戦略的意義
strategic importance
сэтгэл шулуудах
決意する、意思を固める
steel oneself; harden one's resolve
тов гарах
日程（にってい）が決まる
to set a date; have a schedule fixed
торгон агшин
決定的瞬間
decisive moment
туйлын төстэй
極めてよく似ている、酷似している
extremely similar; striking resemblance
тунгааж бодох
熟慮する
think carefully; deliberate; ponder
туршлагадаа тулгуурлах
経験を踏まえる
base on experience; draw on experience
тусгаж авах
受け止める、反映させる
catch; embrace; reflect; take in
түүнтэй адилтгах
それと同等の、それに準ずる
equal to; equivalent to; comparable to
учир дутагталтай
理にかなわない、非合理
illogical; unreasonable
учир жанцантай
いわくがある、道理がある
having reason; logical
уялдахгүй
結びつかない、乖離
disconnected; divergent
хайнаа хагалах
引き分けの決勝戦（けっしょうせん）、決着（けっちゃく）をつける
break a tie; settle a dispute; decide a match
хайрцаглагдсан сэтгэлгээ
固定観念（こていかんねん）
fixed idea; preconceived notion; mental habit
хайрцагнаас гарч сэтгэх
型にはまらない、固定観念（こていかんねん）にとらわれない
think outside the box; break free from conventional thinking
хардлага төрүүлэх
疑惑を招く
arouse suspicion
харилцан адилгүй
それぞれ異なる
mutually different
хахь ондоо
全く違う、大違い
utterly different; poles apart
хүн хүний … ондоо
～は人それぞれ
varies from person to person
хөнгөмсөг хандах
軽視する
look down on; underestimate
цэгнэж бодох
熟考する
think carefully; reflect deeply
цэц булаалдах
知恵比（ちえくら）べをする、議論（ぎろん）する
test one's wits; argue
чанх эсрэг
真向かい、正反対
directly opposite; diametrically opposed
чөлөөт сэтгэлгээг боомилох
思考の自由を奪う
stifle free thought
эм нохой сүүлээ өргөөгүй бол эр нохой шинжилж чадахгүй
雌犬が尻尾を上げなければ、雄犬は判断できない
If the female dog hasn't raised her tail, the male dog cannot tell.
эргэлзээ төрүүлэх
疑念を生じさせる
arouse doubt
эргэн дүгнэх
振り返る、反省する
reflect on; review
эргэн харах
見直す、振り返る
reconsider; look back on
эсрэг тэсрэгийн туйл
真逆、正反対
exact opposite; polar opposite
юман чинээ бодохгүй
意に介（かい）さない、物ともしない
not to care at all; to think nothing of it
үзэл санааг амилуулах
理念の実践（りねんのじっせん）
to put an idea into practice
өндөр ач холбогдол өгөх
重要視する
value highly; regard as important
өөр дээрээ тусгаж авах
自分のこととして捉える、自分と結び付ける
relate to oneself; connect to one's own experience
記憶・注意 Санах, анхаарах 21
би буруу санаагүй бол
私の記憶違いでなければ
unless I'm mistaken
гүйлгэж унших
斜め読みする、目を通す
skim-read; glance over
дурсамж сэдрээх
思い出を呼び起こす、記憶を蘇らせる
stir up memories
зөнгөөрөө мэдрэх
察知（さっち）する、感づく
sense; feel it coming; have a hunch
кадр тасрах
酔って意識がなくなる、つぶれる
black out drunk; pass out
мэдрэмж муутай
感覚が鈍い
dull perception; numb sensitivity
нэг мэдэхэд
ふと気づくと、いつのまにか
before one knows it; when you least expect it
нүдэнд танил
見慣れた
familiar-looking; recognizable at sight
ой тойнд буух
脳裏（のうり）に浮かぶ、イメージが湧く
to come to mind; to get an image
ор тас мартах
すっかり忘れる
to forget completely; to put it out of mind
орон гаран
ぼんやりした、間抜（まぬ）けな
vague; absent-minded; foolish
салан баавгай шиг
すぐに忘れて放り出しやすい
easily forgotten; readily discarded
санаанд буух
想起（そうき）する、イメージが湧く
come to mind; emerge clearly
сониуч занд хөтлөгдөх
好奇心にかられる
driven by curiosity
сонор мэлмийд хүрэх
人々に知られる、耳目（じもく）を集める
reach public knowledge; draw attention
сэргээн санах
思い起こす、想起する
recall; recollect
толгой өөд татахгүй
わき目も振らず、一心不乱（いっしんふらん）に
single-mindedly; without looking aside
толгойд орж ирэх
頭に浮かぶ
to come to mind
ухамсрыг дээшлүүлэх
意識を高める
raise awareness
хэт автагдах
捉われる、没頭する
be caught up in; become absorbed in
чихнээс салахгүй
耳につく
stick in the mind; remain memorable
その他の思考 Бусад сэтгэхүй 18
гэхээс илүү
～というより(むしろ)
rather; more precisely
гэхээсээ илүүтэйгээр
というよりはむしろ
more like; or rather
зангууны үлгэр
絵空事（えそらごと）
fairy tale, fantasy
мөнөөс мөн
～に他ならない
is nothing other than; is nothing but
нь энэ юм
まさにこのことだ
this is exactly it; this is the thing itself
нэг бодлын
ある意味、考えようでは
in a sense; depending on how you look at it
нэг ёсондоо бол
謂わば(いわば)、ある意味で
so to speak; in a sense
нүүр түлэх
顔から火が出る、羞恥（しゅうち）を覚える
blush; feel ashamed
сонгодог утгаараа
真の意味で、本来的に
truly; in the proper sense
сонин содон
奇妙な
strange; odd
түүнд холбогдох
それにまつわる、それと関連した
related to; connected with; relevant to
уг үндэсээр
抜本的
radical; fundamental; drastic
учир дутагдалтай
問題がある、不備がある
defective; lacking something
хаана ч давтагдашгүй
比類のない、類稀な
unparalleled; unique
хамаа байж уу
かまうもんか、知ったことではない
I don't care; it's none of my business
чөтгөр бүү мэд
知ったこっちゃない
none of one's business; could not care less
шийдвэрлэх цохилт
決定的な打撃（だげき）
decisive blow
үхсэн заяандаа
決して～ない、たとえ死んでも～ない
never; not even if one dies
称賛・高評価 Магтаал 30
бэлэг дэмбэрэлтэй
縁起（えんぎ）が良い
auspicious; good omen
гавьтай зүйл
大した物、それなりの物
something of worth; a respectable thing
давс хужрыг нь тааруулах
絶妙なさじ加減、いい塩梅（あんばい）にする
strike just the right balance; get the seasoning just right
дуу алдам
息をのむような、得も言われぬ
breathtaking; indescribable
жигд хүртээмжтэй
行き届いた、万遍（まんべん）なく
thorough; comprehensive; all around
жин дарах
重さがある、ウェイトを占める (weight)
carry weight; be significant
жинхэнэ эр хүн
男の中の男
a real man; a man among men
зөвөөс зөв
まったくもって正しい
absolutely right; unquestionably correct
итгэл даах
信頼に応える
meet expectations; live up to trust
магтаалын үгээр булах
ほめ殺しにする
praise to death
мөлжүүртэй
取り柄（とりえ）がある、見どころがある
have merit, be noteworthy
ноён нуруутай
頼もしい、男気（おとこぎ）がある
reliable; manly; dependable
нэр төрийн хэрэг
光栄（こうえい）、栄誉（えいよ）
honor; glory; prestige
нэр цэвэр
悪い噂（うわさ）がない、クリーンなイメージの (clean image)
clean; untainted; with a spotless image
нүүр тахлах
面目（めんもく）を保つ
save face; keep one's dignity
нүүр царай болох
顔となる、シンボルとなる (symbol)
to be the face; to become a symbol
сайхан гүзээтэй
布袋腹（ほていばら）、立派なお腹
potbellied; with a prominent belly
уухайн тас
二つ返事で、快（こころよ）く
readily; with good grace
хамар цоргих
鼻につーんとくる、香りが鼻をくすぐる
get a tickle in one's nose; something smells good; catch a whiff
ханийн тэнгэр
愛情運（あいじょううん）、良縁（りょうえん）
fortune in love; good romantic prospects
хүний хайлан
気立（きだ）てのいい人、好人物（こうじんぶつ）
good-natured person
хөрөг залах
掲額（けいがく）する、殿堂入（でんどうい）りさせる
honor; enshrine; immortalize
чих мялаах
耳を楽しませる、朗報（ろうほう）を聞く
delight the ear; hear good news
шагналын хур буух
立て続けに受賞する
receive honors in succession; win multiple awards
шилдгийн шилдэг
卓越（たくえつ）した、白眉（はくび）
finest of the finest; most excellent
яс хийх
きちんとやる
to do it properly
үнэд хүргэх
価値（かち）を上げる
increase the value of
өнгөтэй өөдтэй
羽振（はぶ）りがいい、立派（りっぱ）な
prosperous; impressive
өргөс авсан мэт
ぱっと良くなる、憑き物（つきもの）が落ちたように
brighten up suddenly; as if a spell lifted
өөрийгөө зөв авч явах
身を律（りっ）する
conduct oneself properly; maintain discipline
批判・低評価 Шүүмжлэл 42
авах юмгүй
何の取り柄（とりえ）もない、見る影もない
lacking in ability; cut a sorry figure
асуухаар асга
聞くだけ野暮（やぼ）
asking is silly; question not worth asking
бор халзан хонь
うすのろ、無教養（むきょうよう）な人
blockhead; uncultured person
гаднаа гяланцаг дотроо паланцаг
見かけ倒し、薄っぺらな
all show on the outside, empty within; superficial
ганц гэм нь
～なのが玉に瑕（たまにきず）
the only flaw; a blemish on an otherwise perfect thing
гашуун үнэн
不都合な真実
inconvenient truth
гээндээ ч бий, гоондоо ч бий
どっちもどっち、双方（そうほう）に非（ひ）がある
both are at fault; six of one, half a dozen of the other
долоон дор
数段劣る
a cut below
доог тохуу болох
嘲笑（ちょうしょう）される
become a laughingstock
дордохын долоо
ダメダメな、最低最悪（さいていさいあく）
hopeless; rock bottom
зантгар
頭でっかち
top-heavy, big-headed
зуун задгай жаран хагархай
滅茶苦茶（めちゃくちゃ）、支離滅裂（しりめつれつ）
chaotic; disjointed; haywire
ийм том болчихоод
いい年して
at such an age; full-grown now
их гарын хулгайч
大泥棒（おおどろぼう）
major thief; master thief
ичих нүүргүй
厚顔無恥（こうがんむち）、恥知らずな
shameless; unabashed; impudent
лөө лөө
ムリムリ、パーになる
impossible; no go
наян юм болох
厄介（やっかい）なことになる、七面倒（しちめんどう）くさい
become a hassle; turn into a pain
нэр хүнд шалны алчуур болох
評判がた落ち
one's reputation takes a tumble
нэр хүнддэх
名前負（なまえま）けする
to be unworthy of one's name
нэрээ сэвтүүлэх
面目（めんぼく）をつぶす、名を汚（けが）す
to lose face; to tarnish one's name
нүүрээ хийх газаргүй
穴があったら入りたい、顔向けができない
to have nowhere to show one's face; to be ashamed
орох оронгүй оочих аягагүй
赤貧洗うが如し（せきひんあらうがごとし）
poor as a church mouse
сайн хүний дүр эсгэх
善人づらする、いい人ぶる
play the good guy; act virtuous
сайнаасаа илүү саарыг дагуулах
むしろ害になる
do more harm than good
түмний шившиг
恥さらし、皆の笑いもの
a public disgrace; a laughingstock
урт гарт
手癖（てぐせ）が悪い人、盗人（ぬすっと）
sticky fingers; thief
уулзах нүүргүй
合わせる顔がない
have no face to show; be ashamed to face
уургаа шилбүүрээр солих
損な取引（そんなとりひき）、馬を牛に乗り換える
make a bad trade; get a raw deal
ухвар мөчид
愚（おろ）かな、思慮（しりょ）に欠ける
foolish; lacking good judgment
хар хамраараа таслуулах
目の前で締め切られる
have one's view blocked; be shut out; have a door slammed in one's face
хонго нь загатнах
(子供が)悪さをする
(child) misbehave; act naughty
хоёр нүүртэй
猫をかぶった、二枚舌（にまいじた）をつかう
wear a cat face; be two-faced; use a forked tongue
хувийн ашиг хонжоо
私利私欲（しりしよく）
self-seeking; private gain over public good
хэл амаа билүүдэх
悪態（あくたい）をつく
curse; swear; utter profanities
хүний сайн сэтгэл рүү ус цацах
親切心に水を差す
dampen someone's kindness; pour cold water on goodwill
цагдаагийн хаалга татах
警察の厄介（やっかい）になる
get in trouble with the police; face legal trouble
царай алдах
1. 憔悴（しょうすい）する、げんなりする; 2. 頼み込む
lose face; become downhearted; beg earnestly
чацга царайлах
《俗》 メンツが丸つぶれ、顔に泥を塗られる
lose face; be disgraced
чөтгөрийн тойрог
悪循環（あくじゅんかん）
vicious circle; vicious cycle
шараа болох
恥をかく
lose face; be humiliated
эрийн хугархай
男の端（はし）くれ
barely a man; a poor excuse for a man
өвчтэй хог
しょうもないやつ
a worthless person; a good-for-nothing
比較・程度 Харьцуулалт 16
амь биш заяа биш
命や人生をかけるに及ばない
not worth risking life for
босго өндөр байх
ハードルが高い、要件が厳しい
high bar; strict requirements
бүдүүн баргийн
大雑把（おおざっぱ）、アバウトな
rough; approximate
газар тэнгэр шиг ялгаатай
天と地ほどの差、雲泥（うんでい）の差
worlds apart; as different as heaven and earth
гэхэд дэгсдэхгүй
～と言ってもあながち間違いではない
that's not really wrong
гэхэд илүүдэхгүй
といっても過言ではない
that's not an overstatement
гэхэд хилсдэхгүй
～といっても過言ではない
that's not an overstatement
гэхээс өөр юу гэх билээ
～と言わずして何と言う
what else could one say
гээд байх юм байхгүй
～というほどのことはない
that's not really the case
жишгээс гажсангүй
お決まりのパターン、御多分に漏れず
follow the pattern; as expected; nothing new
зай ч байна, лай ч байна
まだ間に合う、そのうちなんとかなる
plenty of time; no rush yet
зөөлөн боорцог биш
やわではない；一筋縄ではいかない
no easy task; take some doing
наанадаж … цаанадаж …
せめて～欲を言えば～、少なくとも～ひどいときには～
at the least... at best...; from bare minimum to ideal
нохойн жороо жороо болохгүй
犬の側対歩は本物の側対歩にはならない
A dog's amble does not become [a true] amble.
сайн ч бай муу ч бай
善（よ）かれ悪（あ）しかれ
for better or worse; good or bad
хар цагааныг ялгах
白黒（しろくろ）をつける、よしあしを見分ける
distinguish right from wrong; tell good from evil
その他の評価 Бусад үнэлгээ 12
заяа нь тэр
そういう運命だ
that's just fate; such is one's fate
нүүр тулах
向き合う、直面（ちょくめん）する
face up to; confront
таягдан хаях
きっぱりやめる、縁を切る
to cut ties decisively; quit for good
тэнгэр газар нийлэх
嵐や吹雪で視界不良になる
whiteout from storm or blizzard
улаан нүүрээр
面と向かって、顔を合わせる
face to face
уруу царайлах
浮かない顔をする
wear a long face
учраа таарах
対戦相手（たいせんあいて）になる
become an opponent; face off against
хал үзэж халуун чулуу долоох
臥薪嘗胆（がしんしょうたん）、艱難辛苦（かん なんしんく）
endure hardship; face adversity with resolve; prepare for revenge
хар дарсан зүүд
悪夢（あくむ）
bad dream; nightmare
хонь чоно шиг
そりが合わない、犬猿の仲（けんえんのなか）
like sheep and wolves; be at odds; be on bad terms
царай нь цонхийх
顔が青ざめる
go pale in the face
үхэнгээ алдах
死ぬ目に遭う（しぬめにあう）
face danger; risk death
学習 Суралцах 6
номын мөр хөөх
勉学にいそしむ
pursue one's studies; devote oneself to learning
оюуны царааг тэлэх
教養（きょうよう）の幅を広げる
to broaden one's cultural horizons; to expand one's learning
сургуулиа хаях
退学（たいがく）
drop out of school; quit school
хосыг нь шувтрах
懲（こ）らしめる
punish; teach a lesson
хүжийн галд ном унших
蛍雪の功（けいせつのこう）
studying by firelight; burning the midnight oil
эрдмийн мөр хөөх
勉学にいそしむ、学問の道に進む
to apply oneself to learning; to pursue the path of scholarship