人格・徳

хайр чулуу хагарвал, хад болох бэрх, хайран нэрийг алдвал, эргүүлж олоход бэрх

砂利石が砕ければ、岩に戻るのは難しく、惜しい名を失えば、取り戻すのは難しい

Once gravel has shattered it is hard for it to become rock again; once a good name is lost it is hard to recover

хайраа дотроо, халаа гаднаа

愛情は内に、厳しさは外に

Your love is inside, Your hardness is outside

харамласан юм, хар нохойн хоол болох

惜しんで与えたものは黒い犬の餌になる

The thing you give someone reluctantly becomes a black dog's food

харамч хүний үгүй олон, хорон хүний мэх олон

ケチな人は断りが多く、意地悪な人は策略が多い

A stingy person has many no's, An envious person has many tricks

хармалсан юм хар нохойны аманд…

出し惜しんだ物は黒犬の口に…

What was grudged ends in the black dog's mouth...

хиртэй гараар баримгүй цэвэр, хилэнтэй нүдээр харамгүй сайхан

汚れた手では触れない清らかさ、怒った目では見れない美しさ

Clean that cannot be looked at with dirty hands, Good that cannot be looked at with angry eyes

хичнээн жаргавч орондоо бүү дуул хичнээн зововч орондоо бүү уйл

どれほど幸せでも寝床で歌うな、どれほど苦しくても寝床で泣くな

However happy, do not sing in your bed; however wretched, do not weep in it

ховдог хүн хон хэрээтэй адил, хэрүүлч хүн өмхий хүрэнтэй адил, ховч хүн хоёр хөлт могой адил, ховын үг хоёр үзүүрт зүү адил

貪欲な者は大鴉に、争い好きは臭いイタチに、告げ口する者は二本足の蛇に、陰口の言葉は両端の尖った針に等しい

The greedy man is like a raven, the quarreller like a stinking polecat, the talebearer like a two-legged snake, and gossip like a needle sharp at both ends

ховдог хүний сэтгэл хангалуунгүй, хорт хүний сэтгэл эгэхгүй

欲深な人の心が満ち足りることはなく、悪意ある人の心が翻ることはない

The greedy heart is never satisfied, the malicious heart never turns

Хэлсэн үгэндээ эзэн болж, идсэн хоолондоо сав болох

言った言葉には主となり、食べた食事には器となれ。

Be the master of the words you have spoken, and be the vessel for the food you have eaten.

хээрийн улс, хээгүй нь дээр

野にいる人々は、気楽な方がよい

People out in the country, Are better off being easy-going

хээрийн хүнд хээгүй нь дээр, хэтний галд утаагүй нь дээр

野の人は気楽な方がよく、火打ち石の火は煙がない方がよい

Person in the countryside is better easy going, A khet's fire is better not smoky

хүлгийн сайныг гэвэл шүдийг нь үз, хүний сайныг гэвэл сэтгэлийг нь мэд

良い馬は歯を見よ、良い人は心を知れ

If it is a good horse, check his teeth; If it is a good person, know his heart

хүн болох багаасаа, хүлэг болох унаганасаа

人となるのは幼い頃から、名馬となるのは仔馬の頃から

A person's future character starts at a young age, A horse's potential starts at a young age

хүн нэрээ, тогос өдөө

人は名を（誇り）、孔雀は羽を（誇る）

Person's name, Peacock's feathers

хүний газар нэрээ, өөрийн газар ясаа

他郷では名を、故郷では骨を

In a foreign land, your name; In your own land, your bone

хүний муу хүн дайрах, хүрзний муу чулуу дайрах

悪い人は人を攻撃し、悪いシャベルは石に当たる

The bad person attacks a man, The bad shovel attacks a stone

хүний эрхээр жаргахаар, өөрийн эрхээр зов

他人の権威の下で幸せになるより、自分の権威で苦しむ方がよい

Suffering on my own is better than being in a state of bliss under someone else's authority

хүний эрхээр хүрд эргүүлэхээр, өөрийн эрхээр бул эргүүл

他人の権威でマニ車を回すより、自分の意志で石臼を回せ

Turning the prayer wheel by someone else's authority rather than turning the mill stone by your own will

хүний юманд хүрз барисан хужаа шиг өөрийн юманд өндгөө дарсан галуу шиг

他人の物には鋤を構える漢人商人のように、自分の物には卵を抱く鵞鳥のように

With another's goods, like a Chinese trader wielding a spade; with his own, like a goose sitting on its eggs

хүү хүн аагтай ч түймэр мэт битгий ноц, хүүхэн хүн ааштай ч салхин мэт бүү хуйсгана

男子は血気盛んでも火事のように燃え上がるな。女子は気性があっても風のように荒れ狂うな。

Though a young man may be spirited, he should not flare up like a fire; though a young woman may be temperamental, she should not rage like the wind.

шаварт унасан, шарын эзэн хүчтэй

泥に落ちた牛の主人は強い

The owner is strong when his ox falls into the mud

шидээ үзүүлнэ гээд, шившгээ тарих

魔法を見せようとして、恥をかく

Try to show magic, Embarrass yourself

шунал ихэдвэл шулам болно, шуурга ихэдвэл зуд болно

貪欲が増せば悪魔になり、嵐が増せば災害になる

If greed increases, the person will become evil; If the storm increases, it will become a disaster