知恵・知識

харыг цагаанаар, хатууг зөөлнөөр

黒は白で、硬いは柔らかく

Black by white, Hard by soft

хийж сурах ажил, хэлж сурах үг

実践して学ぶべき仕事、語り合って学ぶべき言葉

Work is learned by doing, speech is learned by speaking

хоёр хүний явдлыг, хорин хүн бүтээх, хотол олны тусыг, эрдэмт хүн илэрхийлэх

二人の人間の用事を、二十人の人間が成し遂げ、あまねく人々の利益を、賢い人が明らかにする

The affair of two men twenty men accomplish, the good of all the people a learned man makes plain

Хорыг хороор дарах

毒を毒で抑える。

To suppress poison with poison.

хэлд орж үг холбодог, хөлд орж газар гишгэдэг

言葉を覚えて話し、足を覚えて歩く

You connect words as you learn to speak, You make steps as you learn to walk

хэлж өгөвч чих нь цоорхой, хийж өгөвч сав нь цоорхой

言っても耳に穴があり、注いでも容器に穴がある

Even though told, one's ear has a hole; Even though poured in, the container has a hole

хэлсэн үгээр нь цэцнийг мэдэх, хийсэн эдээр нь дархныг мэдэх

言葉で賢者を知り、作品で職人を知る

Know the wise by his words, Know the smith by his wares

хэрэг хаанаас бол, хэрэгсэл тэндээс

問題がどこから生じたか、その原因もそこにある

Where the trouble comes from, from there comes its means too

хэрэглэх эрдэмгүй хүний ам нь хэрэггүй онгойсон нүхтэй адил, хэтэрхий эрдэмт хүний амь нь хээрийн бардам лянхуатай адил

用いる学のない者の口は無用に開いた穴に等しく、学の過ぎた者の生は野に誇り咲く蓮に等しい

The mouth of the man without usable learning is like a hole gaping to no purpose; the life of the over-learned man is like a proud lotus out on the steppe

хэрээ мэдэж, бяраа тань

器量を知り、力を知れ

Know your potential, Know your strength

хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас, хүний хүү эрдэм өвөртлөн ирнэ

野鴨が飛んでも届かない所から、人の子は知識を抱いて来る

Where the wild duck cannot reach by flying, A person's son can bring knowledge

хүн хэдий ухаантай ч хэлэхээс нааш санадаггүй, цаас хэдий нимгэн ч чичихээс нааш цоордоггүй

人がいかに賢くても言われなければ分からない、紙がいかに薄くても突かなければ破れない

Even if a person is wise, he does not know until someone tells him; Even if paper is thin, it will not be torn until it is poked

хүн хэлэхээс наашгүй

人は言われるまで成功しない

The person until told is not successful

хүн хүндээ, хүлэг эрчиндээ

人は人の中で、駿馬はその脚勢の中で

A man among men, a steed in its stride

хүний замаар хурдалж явснаас өөрийн замаар гэлдэрч яв

他人の道を速く行くより、自分の道をゆっくり行け

Rather than gallop on another's road, amble on your own

хүний сайн орд, хөлгийн сайн аргам (армаг)

優れた人には安住の地、優れた馬には繋ぎ場がある

A good man has his settled place, a good steed its tethering line

хүнийг аргаар, хүлгийг уургаар

人は工夫で、駿馬は投げ縄竿で

A man by method, a steed by the lasso-pole

хүнийг мэдье гэвэл зан аашийг нь үз, хүүхдийг мэдье гэвэл тоглоомыг нь үз

人を知りたければその行いを見よ、子を知りたければその遊びを見よ

You can know a person's character by watching, You can know a child's character by looking at his toys

хүнээс жишээ авдаг, хөдөлмөрөөс зуршил авдаг

人から手本を学び、労働から習慣を身につける

From people one takes example, from labour one takes habit

Хөгшин азарга жороо сурна

年老いた種馬が新しい歩き方を習う。

An old stallion learns to amble.

хөгшин азарга, жороо сурах

老いた種馬が側対歩を学ぶ

An old stallion learns to amble

хөтөл давахыг нь хараагүй бол хүлэг гэж бүү магт, хөдөс оёхыг нь хараагүй бол уран гэж бүү магт

峠を越えるのを見なければ良馬と誇るな、縫うのを見なければ巧みとは言うな

If you did not see the horse passing over a mountain, do not boast it is a good horse; If you did not see the woman sewing, do not claim she is skillful

цаас хэдий нимгэн ч чичихээс наашгүй, хүн хэдий ухаантай ч хэлэхээс наашгүй

紙は薄くても突かねば破れず、人は賢くても言われねば分からず

Although paper is thin, until poked it is not pierced; Although a person is wise, until told he is not successful

цэцэн үг цээжинд цэцэг навч ууланд хошин уг хоолойд хонх дамар лам бий

賢い言葉は胸に、花と葉は山に、洒落た言葉は喉に、鈴と太鼓は僧のもとに

Wise words in the breast, flowers and leaves on the mountain, witty words in the throat, bell and drum with the lama