世相・限界

галуу дуугарвал ган болдог, хэрээ дуугарвал боохой ирдэг

雁が鳴けば旱魃になり、烏が鳴けば狼が来る

If goose honks, a drought happens; If crow caws, a wolf comes

ганц тэмээтэй хүнд эрэл тасрахгүй, хоёр эхнэртэй хүнд хэрүүл тасрахгүй

ラクダを一頭だけ持つ者には探し物が絶えず、妻を二人持つ者には口論が絶えない

The man with one camel never stops searching, the man with two wives never stops quarrelling

говьд хүн болж төрснөөс хангайд бух болж төрсөн нь дээр

ゴビに人として生まれるより、ハンガイに雄牛として生まれるほうがましだ

Better born a bull in the Khangai than a man in the Gobi

гэрийн баянаас хээрийн баян

家の中の富より、野の富

Better the wealth of the open steppe than the wealth of the home

гүү унаагүй баян, гүзээ идээгүй ноён

牝馬に乗ったことのない金持ち、胃袋を食べたことのない主人

Rich person never rides a mare, Master never eats stomach

даарахад гал аврал, ангахад ус аврал

寒い時には火が救い、喉が渇いた時には水が救い。

Fire is the savior when cold

Дайны хажуугаар дажин, боохойн хажуугаар хэрээ

戦争のそばには疫病が、死んだ家畜のそばには烏が集まってくる。

Alongside war comes plague, and alongside carrion comes the crow.

дал хүрч дархайдаг, ная хүрч навтайдаг

七十に達すると威張り、八十に達すると腰が曲がる

At seventy he swaggers, at eighty he stoops

дээр дэвсэн дэргэд манасан тэнгэр нар буцдаг нас өтөлдөг

高く舞い、そばで守っても、天の日は巡り帰り、齢は老いてゆく

Soar above or stand guard beside, the sun still turns back and the years still age you

дээшээ тэнгэр хол доошоо газар хатуу

上は天遠く、下は地硬し

Above, heaven is far; below, the earth is hard

дөч хүрсэн эр, дөрөөвч дарсан ат

四十歳になった男、四歳のラクダが鞍紐を締める

A man reached forty years, A four-year old camel pressed saddle tie

ёроолгүй саванд юм хийж тогтохгүй, ерөөлтэй хүнд ёр олж учрахгүй

底のない容器には物を入れてもたまらない。幸運な人には悪兆は巡ってこない

Nothing stays in a bottomless vessel, no ill omen finds a blessed man

жавар нэвтрэхгүй, хэрэм гэж байдаггүй, зовлон үзээгүй, жаргал гэж байдаггүй

寒さが入り込まない、要塞（とりで）はないし、苦難を経験したことがない、幸福はない

There is no fortress the frost cannot enter, no happiness that has not known hardship

жавартай тэнгэрийн хаяа улаан, жаргалтай эхнэрийн хацар улаан, жалгатай газрын сухай улаан

寒気の空は赤い、幸せな妻の頬は赤い、谷のタマリスクは赤い

The skyline with cold air is red, The happy wife's cheeks are red, The tamarisks in the ravine are red

жаргалын дараа зовлон, зовлонгийн дараа жаргал

幸せの後に苦しみ、苦しみの後に幸せ

After happiness there is suffering, After suffering there is happiness

жаргалын удаан нь дээр, зовлонгийн түргэн нь дээр

幸せは長く、苦しみは短い方がよい

Happy times are better long, Suffering times are better short

залуу хэдий сайн ч бол хөгширдөг, аранзал хэдий өнгөтэй ч бол ганддаг

若さがどれほど素晴らしくとも老いていき、栗毛の馬がどれほど美しくとも色褪せる

However fine youth is, it grows old; however bright the chestnut steed, it fades

залуу хүн нэрд дуртай, өтөлсөн хүн дэрэнд дуртай

若い人は名誉を好み、年老いた人は枕（休息）を好む

The young love a name, the old love a pillow

занги үхэж зай гарав, омбо үхэж ор гарав

ザンギが死んで隙間ができ、オンボが死んで席が空いた

The zangi died and a gap opened; the ombo died and a post fell vacant

зовлон их, бага гэж ялгагддаггүй, жаргал сайн, муу гэж танигддаггүй

苦難に大も小もなく、幸福に善も悪も見分けられない

Suffering is not divided into great and small, happiness is not known as good or bad

зовлонгийн түргэн нь, жаргалын удаан нь дээр

苦しみは早く、幸せは長い方がよい

Speed is better for suffering, Slowness is better for happiness

зовлонд бүү гунь, жаргалд бүү ташуур

苦しみに憂うな、幸せを当たり前と思うな

Do not be troubled by suffering, Do not take happiness for granted

зоосоороо зовлон авна, зоригоороо залхалт үзнэ

自分の金で苦しみを買い、自分の意志で懲らしめを受ける

With your coin you buy suffering, with your boldness you earn chastisement

зуд болбол хуц уханд, зовлон болбол лам ноёнд

雪害なら雄羊と雄ヤギに、苦難ならラマと領主に

If there is a big snow fall for the ram and billy goat, If there is suffering for lamas and lords