Төгс буянт шинэ зурхай
日本語
トゥグス・ブヤント新暦法
英語
Tögs Buyant New Calendrical System
出典
Д.Мөнх-ОчирСүмбэ хамба Ишбалжир XIII жарны гал туулай жил буюу 1747 онд Төвөдийн зурхайд үндэслэн “Төгс буянт шинэ зурхайн ёс”-ыг зохиож, 1747–1806 оны цаг тооллыг үйлдэн Монгол орны нутагт туршин хэрэглэж байсан тухай. Мөн уг ёсны утга, тооцооллын аргыг тайлбарласан олон зурхайн бүтээл хожим зохиогдсон талаар дурдсан. (Монголын одон орон, зурхайн судалгаа, 2012)
解説
Төгс буянт шинэ зурхай は、スンベ・ハンボ・イシバルジル（Сүмбэ хамба Ишбалжир）がチベット暦学を基礎として1747年に編成した新しい暦算・占星術体系。第13六十年周期（1747–1806）に対応する暦を作成し、モンゴル地域で試用されたとされる。この体系は暦書の作成、日付や季節の算定などに用いられ、のちにその理論や計算法を解説する多くのモンゴル語の占星術・暦学書が著された。モンゴルの伝統的な暦学史において重要な改革的体系の一つである。
Тайлбар
Төгс буянт шинэ зурхай нь Сүмбэ хамба Ишбалжирын Төвөдийн зурхайд үндэслэн XIII жарны гал туулай жил буюу 1747 онд зохион гаргасан шинэ цаг тоолол, зурхайн тогтолцоо юм. Тэрээр XIII жаран буюу 1747–1806 оны хоорондох цаг тооллыг үйлдэж, Монгол орны нутагт туршин хэрэглэж байжээ. Энэхүү ёс нь цаг улирлын бичиг зохиох, сар өдөр, улирлын тооцоо хийхэд хэрэглэгдэж, хожим түүний утга учир, тооцооллын аргыг тайлбарласан олон зурхайн бүтээл туурвигдсан. Монголын уламжлалт цаг тоолол, зурхайн хөгжлийн түүхэнд чухал байр суурьтай тогтолцоо юм.
Explanation
The Tögs Buyant New Calendrical System (Төгс буянт шинэ зурхай) was a new system of calendrical calculation and astrology formulated by Sümbe Khambo Ishbaljir in 1747 on the basis of Tibetan astrological and calendrical traditions. It was used to compile the calendar for the 13th sixty-year cycle, covering 1747–1806, and was reportedly tested in Mongolian regions. The system was employed in the preparation of calendrical almanacs and in calculations of dates and seasons, and later became the subject of numerous Mongolian works explaining its principles and methods. It represents an important development in the history of traditional Mongolian calendrical science.